Chris Patten tart communistisch China

Sinds Chris Patten deze zomer gouverneur van Hongkong werd waait er een nieuwe wind door de kroonkolonie. Patten wil meer democratie invoeren en tart daarmee de Volksrepubliek China die in 1997 de soevereiniteit over Hongkong overneemt.

HONGKONG, 11 NOV. Chris Patten, de flamboyante ex-voorzitter van de Britse Conservatieve Partij die in juli gouverneur van Hongkong werd, is een belegerd man. Sinds zijn installatie als onderkoning over zes miljoen Hongkong-Chinese onderdanen heeft hij in de eindfase van het Britse bestuur een nieuw begin gemaakt en wel de introductie van meer democratie tegen de wil van de toekomstige soeverein, China.

De eerste drie maanden verliepen fantastisch. De kroonkolonie met haar mega-rijke pro-China-elite en nijvere a-politieke midden- en werkende klasse werd een politieke campagne-arena Westerse stijl. Patten met zijn sympathieke, robuuste uiterlijk, zijn razendsnel intellect en zijn flitsende humor was alomtegenwoordig: handenschuddend op de markten en in de achterbuurten, vragen van iedereen beantwoordend in de wijkcentra en op tv-praatprogramma's.

Hij zei dat er een einde moest komen aan de "diplo-babbel' die de bevolking gewend was van vorige gouverneurs, omzichtige sinologen-diplomaten voor wie confrontatie met China anathema was. Patten beloofde in zijn praatshows zoveel mogelijk directe actie op elk gebied, niet alleen betere sociale en medische voorzieningen en betere huisvesting, maar vooral meer democratie, wat automatisch confrontatie met China betekent.

Hij veroverde de harten van de Hongkong-Chinezen en volgens opiniepeilingen genoot de nieuwkomer zonder China-ervaring de eerste maanden een populariteit van meer dan 80 procent. “Populariteit onder de massa's is het ideaal van elke politicus, maar in het geval van Hongkong was er het speciale bijkomende doel van het vormen van een machtsbasis voor de confrontatie met China”, zegt prof. S.L. Wong, hoofd van de sociologie-afdeling aan de universiteit van Hongkong.

“Patten heeft de traditionele ondersteuningsbasis voor het koloniale regime, plaatselijke notabelen die pro-China zijn geworden, verlegd naar de massa's, die China meer wantrouwen. Daarmee heeft hij de verdeeldheid en de anti-China-gevoelens in Hongkong aangewakkerd en dat maakt China zo veel furieuzer.” De confrontatie werd officieel ingezet met Pattens eerste (jaarlijkse) beleidsrede op 7 oktober.

Hongkongs politieke organisatie als Speciale Administratieve Regio van China na 1997 is in 1990 vastgelegd in een "Basic Law', waarin zeer strikte grenzen aan de democratie werden gesteld. Naarmate 1997 dichterbij kwam groeiden binnen Hongkong de eisen voor meer democratie, alleen al omdat in de Brits-Chinese Gezamenlijke Verklaring van 1984 een "gekozen wetgevende macht' was beloofd. Het ontwerp-comité voor de Basic Law, dat een Chinese meerderheid aan leden had, liet echter minder dan eenderde aan direct verkiesbare zetels toe en de rest getrapte en functionele verkiezingen.

Beslissende externe factoren in de vraag naar meer democratie waren het traumatisch effect van de bloedige onderdrukking van de democratische beweging in China zelf, in juni 1989, de ineenstorting van communistische regimes elders en het wereldwijde democratische getij dat daarop volgde. China decreteerde echter dat de Basic Law was gegraveerd in steen, voor 1997 niet meer geamendeerd kon worden en dat alleen het Staand Comité van het Nationale Volkscongres in Peking het recht had om dubbelzinnigheden in de wet te interpreteren.

"Convergentie' met de Basic Law werd het alles dominerende Chinese principe. De vorige koloniale regering van Sir David Wilson schikte zich hier moedeloos in en Londen keek ook berustend toe. Vervolgens begon China de bouw van een nieuw (peperduur) vliegveld voor Hongkong zodanig te traineren dat premier John Major gedwongen werd naar Peking te reizen om in ruil voor een handdruk met Li Peng een fiat te krijgen. Major besloot toen dat het tijdperk van voorzichtige consultatie met China afgelopen moest zijn en Wilson moest plaatsmaken voor een man die de politieke spierkracht voor unilaterale actie had.

De verkiezingsnederlaag in Bath, in april, was een geluk bij een ongeluk voor Chris Patten. Hij is nu de-facto staatshoofd van de tiende belangrijkste handelsstaat ter wereld, staat dagelijks in de kijker van de wereldmedia en krijgt als anti-communistische frontman aanzienlijk meer goede publiciteit in Londen dan hij ooit als voorman van de Conservatieve partij zou hebben gehad.

Patten heeft met zijn fel omstreden voorstellen voor democratische hervormingen in Hongkong creatief gebruikgemaakt van de mazen in het Chinese wettelijke net. De Basic Law schrijft voor dat de Wetgevende Raad in 1997 20 leden zal tellen die gekozen zijn via direct algemeen kiesrecht, 10 gekozen door een kies-college en 30 door functionale kieskringen. Patten heeft zodanig gemanoeuvreerd dat het kiescollege geen door consultaties in communistische stijl bij elkaar geraapte club zal worden, maar alle leden van de districtsraden zal omvatten.

Die moeten in 1994 bij algemeen kiesrecht worden gekozen en zullen dan in 1995 het blok van tien kiezen, zoals provinciale staten in Nederland de Eerste Kamer kiezen. Van de 30 functionele kieskringen waren er al 21 in overleg met China ingesteld, onder andere medische stand, advocaten, bankiers, onderwijs, etc. Patten heeft de resterende negen zetels bestemd voor de arbeidersklasse, die veel minder van het proletarische buurland moet hebben dan de multi-miljonairs, want die zijn door commercieel-financieel gewin pro-China.

In combinatie met de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd van 21 tot 18 jaar zal dat in 1995 een wetgevende raad produceren die voor ruim 63 procent zal zijn gebaseerd op direct en indirect algemeen kiesrecht. China zal daarop veel minder greep hebben dan het voorzien had met zijn eigen veel restrictievere kiesmethodes. De Chinese reacties overtroffen de ergste verwachtingen.

Terwijl Patten na zijn mislukte consultatie-reis eind oktober nog op weg terug naar Hongkong was, brak de hel los in Peking. De minister voor Hongkong en Macau, Lu Ping, beschuldigde Patten van roekeloos spel dat de stabiliteit in gevaar brengt en dreigde dat China alle democratische hervormingen die Patten unilateraal doorvoert in 1997 zal ontmantelen. Hij voegde er een tweede absurd dreigement aan toe, namelijk dat als Patten de bouw van het vliegveld zou doordrukken zonder Chinese medewerking, China zijn luchtruim voor alle luchtvaart vanaf het nieuwe vliegveld zou sluiten.

De communistische media in Hongkong en de officiële media in China openden een collectief georkestreerde scheldcampagne die sinds de Culturele Revolutie niet meer is vertoond. Patten werd uitgemaakt voor verwaten god van de democratie, dictator, demagoog, leugenaar, ouderwetse imperialist en piraat.

Volgens de Britse en Hongkong-media stuurde de Britse ambassadeur in Peking, Sir Robin McLaren, meteen een panisch telegram naar Londen met de boodschap dat Patten zijn hervormingspakket moest intrekken. Krachtige ontkenningen volgden, maar het geloofwaardigheidsgehalte daarvan is gering. Als Peking verwachtte dat de oude communistische methodes van intimidatie ook bij Patten zouden werken, kwam zij bedrogen uit. Hij kaatste sarcastisch de ene bal na de andere terug en grijnsde onder andere dat hij zich pas echt zorgen zal maken als China's "vrije' media complimenteus over hem gaan schrijven. In de hoop hun gelijk te bewijzen hebben de Chinezen - en vrijwel tegelijkertijd de Britten - een tot dusver geheime briefwisseling tussen de twee ministers van buitenlandse zaken, Douglas Hurd en Qian Qichen, tijdens de eindfase van het tot stand komen van de Basic Law gepubliceerd.

Wat eruit blijkt is dat de Britten geen voet bij stuk hielden, maar niet dat zij akkoord gingen met de Chinese restricties. Het eindigde onbeslist. De Chinese tactiek is om de pro-Chinese oppositie in Hongkong tegen Patten te mobiliseren en niet zonder resultaat. Een invloedrijke groep zakenlieden heeft Patten maandag fel gekritiseerd voor zijn vermetelheid door te gaan met het opzetten van een politieke structuur die in 1997 zal worden ontmanteld. Een ex-gouverneur, Lord MacLehose, een ex-eerste minister Sir David Akers-Jones en een aantal leden van de Wetgevende Raad hebben hetzelfde gedaan. Niettemin blijft Pattens populariteit hoog, maar of dat onder de toenemende druk en verdeeldheid standhoudt staat te bezien

“Steunen op het volk is gevaarlijk in een gevoelige, wisselvallige situatie als die waarin Hongkong is”, zegt prof. Wong. Behalve harde repliek aan het adres van zijn critici dat zij principeloos zijn en in het verleden leven is Patten ook bezig met een campagne om internationale steun voor zijn plannen te krijgen - en niet geheel zonder succes. Maar in de krachtmeting tussen Patten en China is pas een ronde voorbij. Er zullen er nog vele volgen. Politieke commentatoren, van wie de meeste zeer sympathiek tegenover Patten staan, betwijfelen of hij de hele wedstrijd kan winnen. “Hongkong is slechts een boksring voor Chris Patten voor de titel die hem straks No. 10 Downingstreet moet opleveren. Hij zal Hongkong verliezen, maar Engeland winnen”, zei Anthony Paul, hoofdredacteur van het zakenblad Asia, Inc.