Zwarte circuit moet worden teruggedrongen

Er worden kinderen geboren van officieel gescheiden, officieus gehuwde ouders, die officieel werkloos zijn, in feite werken en zich officieel niets en in werkelijkheid alles kunnen veroorloven. De toenemende onwaarachtigheid van onze samenleving is niet beperkt tot economische transacties. Mensen treden formeel met elkaar in het huwelijk teneinde de voordelen van die huwelijkse staat te genieten, zonder feitelijk in de echt verbonden te zijn. Omgekeerd laten mensen zich scheiden om de vruchten te plukken van ons systeem van sociale zekerheid, terwijl ze als man en vrouw verbonden blijven samenleven.

Onze samenleving is al jaren doordrenkt van het officieuze circuit. De harde kern ervan in de vorm van zwarte arbeid, zwart inkomen en zwarte produktie berust op een breed maatschappelijk draagvlak. Soms is ook de bron van de zwarte inkomensvorming illegaal, zoals in het geval van criminaliteit en de handel in drugs. Niet zelden zijn nette BV's het voorportaal van wijdvertakte criminele handelingen, die zich binnenskamers afspelen. Het is een lange weg van de hulp in de huishouding, de klusjesman en de kleinschalige ondernemer in de schemerzone tot de georganiseerde misdaad in Italië, maar onderweg komen we steeds meer activiteiten tegen die om verduistering vragen en verhulling vergen.

In ons land is geen verschijnsel zo gedemocratiseerd als het zwarte circuit. Stilzwijgend zijn alle sociale lagen via het zwarte netwerk met elkaar verbonden. Bekende Nederlanders worden evenzeer bediend door zwartwerkers als anonieme boeren, burgers en buitenlui. Omgekeerd zien vele vooraanstaande burgers kans om op een behendige wijze belastingen te ontduiken en van het frauderen een innovatief gezelschapsspel te maken. Het zwarte circuit is in enkele tientallen jaren parmantig geëvolueerd van een marginaal verschijnsel tot een integrale karakteristiek van de samenleving.

De overheid draagt op uiteenlopende wijze bij tot de groei en bloei van de zwarte economische transacties. De meest directe en openhartige vorm is de rechtstreekse participatie van ambtenaren en politici in het zwarte circuit als deelnemers aan het maatschappelijke verkeer en als opdrachtgevers van feesten en partijen en verbouwingen. Ambtenaren zijn even vindingrijk gebleken in het ontwijken van het afdragen van BTW, als ondernemers in het internationaal verschuiven van winst. En ook al is er een verschil tussen ontwijken en ontduiken, voor de burger is een ontwijkende vertegenwoordiger van het overheidsapparaat een verkapte ontduiker.

Daarnaast biedt de overheid regelgeving aan die het aangaan van zwarte transacties aanmoedigt, zoals het niet aftrekbaar zijn van de onderhoudskosten van het eigen huis. Het uitgebreide stelsel van sociale zekerheid fungeert niet alleen in vele gevallen als hangmat in plaats van als vangnet, maar is bovendien het rustgevende uitgangspunt voor mensen die zich ondanks hun officiële status van inactieve toch verdienstelijk willen maken.

Een overheid die de officiële netto-inkomensvorming door belastingheffing op een zodanig niveau stelt dat arbeid zich uit het formele circuit terugtrekt, lokt uit dat burgers de vrijgekomen arbeid en produktiecapaciteit tegen onderling afgesproken prijzen en lonen kopen en verkopen. De burger wantrouwt de overheid en de identificatie met de gemeenschap gaat verloren. In dat klimaat wordt het bedriegen, misleiden en om de tuin leiden van het gezag steeds minder als een zonde beschouwd en steeds meer als een uiting van behendigheid, aanpassingsvermogen en ondernemingsgeest. Schaamte en schuldgevoel maken plaats voor trots en bravoure.

Een economische analyse van de deelnemer aan het zwarte circuit in het voetspoor van de Nobelprijswinnaars Coase (1991) en Becker (1992) verdeelt de mensen niet in goeden en kwaden of legalen en illegalen, maar herleidt de individuele participatie tot het wegen van voor- en nadelen van het aangaan van zwarte transacties. Er wordt een nutsfunctie gemaximeerd, die het in de eigen tijd volgens eigen regels incasseren van eigen inkomen als bate registreert en de pakkans en strafmaat als kostenpost verwerkt. Volgens deze redenering is de officiële regelgeving geen bindende opdracht maar uitgangspunt voor het individuele gedrag.

Wat levert het op als ik van de regels afwijk en welke kosten staan daar tegenover? En zijn er soms aantrekkelijke regels, die niet op mijn situatie zijn afgestemd en derhalve ook niet voor mij zijn bedoeld, maar waarop ik toch een beroep kan doen door te veinzen dat ik aan de criteria voor het toepassen van de regel voldoe?

Blijkbaar levert de individuele calculatie van kosten en baten in een nog steeds toenemend aantal gevallen een positief resultaat op, waarbij soms de indruk bestaat dat bekende Nederlanders de naamschade in het geval van démasqué over het hoofd hebben gezien of hebben onderschat. Zo zijn wij met elkaar bezig ons meer subsidies en uitkeringen toe te eigenen dan waarop we recht hebben en minder belastingen en sociale premies te betalen dan waartoe wij verplicht zijn. Wij legitimeren elkaar door deel te nemen met een voldoende kritische massa, en door de principiële wederkerigheid van elke transactie. De officieuze legitimatie wedijvert met de door de collectieve besluitvorming voortgebrachte officiële rechtsorde .

Zoals ook elders in de economie, bijvoorbeeld in de sfeer van het milieu, zijn aan individuele beslissingen externe effecten verbonden, die buiten de transacties op de zwarte markt omgaan. Oneigenlijk gebruik van sociale voorzieningen brengt schade toe aan de echte zwakken. De belastingfraude verscherpt de begrotingsproblematiek aanzienlijk. Of zoals Dennis het uitdrukte in de onthullende reportage van Alfred van Cleef in NRC Handelsblad van 31 oktober: “Van de belastingen wordt de school betaald waar mijn kind straks naar toe gaat. Ik draag daar dus geen cent aan bij. Dat is niet goed, ook al omdat het een van mijn principes is dat de man voor zijn gezin zorgt”.

Bij deze externe effecten blijft het niet. Zwartwerkers zijn onvoldoende tegen zichzelf beschermd. Doordat er meer koopkracht wordt gegenereerd dan overeenkomt met de officiële inzet van arbeid, is het niveau van consumptieve - deels witte - bestedingen hoger dan door het CBS en het CPB wordt becijferd.

Het gaat dus beter in onze economie dan het macro-economische beeld aangeeft. Bovendien doen mensen op basis van hun zwarte inkomsten aankopen van snobistische aard, waar ze anders niet aan toekomen. Het onverwachte succes van het Magnum-ijsje is mede te danken aan de vele zwartwerkers, die zich schaarden onder de consumptiepioniers. Mede daardoor is een neveneffect van het zwarte circuit dat er meer nadruk op consumptie en minder op sparen en investeren ligt.

Het overheersende maatschappelijke gevolg van het individuele zwarte handelen is voor mij echter de toenemende onwaarachtigheid van de samenleving, waardoor het opvoeden van onze kinderen tot humane en integere burgers steeds meer een welhaast onmogelijke opgave wordt.

De bewustwording van deze negatieve externe effecten begint wortel te schieten. Het besef groeit dat tegenover de initiële voordelen van zwarte transacties, een collectief effect staat waardoor de balans op termijn ook voor het individu negatief wordt.

Verstandig optreden van de overheid houdt in dat mede de hand in eigen boezem wordt gestoken. Ambtenaren en politici moeten voor alle transacties, waar de overheid bij betrokken is, nette facturen eisen. De door juristen te ontwerpen regelgeving dient in te spelen op inzicht in de besluitvorming en de te verwachten reacties van de burgers en niet te berusten op de arrogantie dat het handhaven van de regel vanzelf wordt afgedwongen door sancties. Economische analyse van het recht levert inzichten op omtrent de optimaliteit van normen en regels. Evenzeer als in het gewone verkeer, zal ook het maatschappelijk verkeer in toenemende mate moeten worden gestuurd door drempels en bochten in de weg, die het beoogde gedrag structureren en bevorderen.

De rechtsgang dient te waarborgen dat grote fraudeurs niet in de gelegenheid zijn na jarenlange processen aan hun vrijspraak ook een schadeclaim tegen de staat te verbinden. Masson-effecten moeten worden vermeden, teneinde ook de kleinschalige fraude langs de weg van geleidelijkheid terug te dringen. Daarbij kan gebruik worden gemaakt van de moderne informatie-technologie door het koppelen van databestanden.

Ik pleit voor een geleidelijke afremming van de groei van het zwarte circuit. Een denkbeeldige abrupte breuk met de jarenlange verspreiding van de vele zwarte activiteiten, zou een totale ontreddring teweegbrengen in vele sectoren van onze economie, zoals de horeca, de bouw, het reiswezen, de kappers en niet te vergeten het notariaat. Dit klemt te meer daar het tijdpad van het terugdringen van het officieuze circuit ruimte moet laten voor een structurele verlaging van de tarieven van de inkomsten- en vennootsschapsbelasting. Door een geleidelijke aanpak kan beter worden ingespeeld op de te verwachten reacties van de bevolking. Van nature zijn de burgers tot zover inventiever gebleken in het doen van zwarte zaken dan de bij de overheid werkende juristen zich kunnen voorstellen. Het is belangrijk dat de bevolking leert de vruchten te onderkennen, te waarderen en in de opvoeding te verwerken van het terugdringen van het zwarte circuit.

Dan worden er straks weer kinderen geboren van echte ouders, die echt werken of echt werkloos zijn, echt hulpbehoevend of echt gezond met een echt belastbaar inkomen. Kinderen, die vervolgens opgroeien in een wereld, waarin de waarheid nog gevonden kan worden.