Laat de keuken liever niet zwart witten

"De clan van de zwarte klus' door Alfred van Cleef in het Zaterdags Bijvoegsel van 31 oktober is een boeiend artikel. Al weet je allemaal wel dat het zwarte circuit bestaat, toch is het verbazingwekkend als je het nog eens zo concreet opgeschreven ziet. En als die zwartwerkers dan ook nog uitkeringsfraudeurs zijn... Verontwaardiging en verwarring maken zich van ons meester. Kan dit zomaar? Is het waar dat het economisch niets uitmaakt. Nee, dat het zelfs de bestedingen stimuleert, zoals sommigen van de helden in het verhaal beweren?

Laten we voor de eenvoud een wit-zwart indeling maken van de wereld. In de witte wereld volgt iedereen netjes de afgesproken regels. In de zwarte doet iedereen dit juist niet. In de werkelijkheid lopen de witte en de zwarte wereld door elkaar. Maar voorlopig is het zo al ingewikkeld genoeg.

Stel dat ik de wanden van mijn keuken gewit wil hebben. Dan heb ik de keuze om die wit te laten witten of zwart. In het eerste geval bel ik een schildersbedrijf, de keuken wordt gewit, ik ontvang een rekening met BTW. Het schildersbedrijf draagt die BTW af aan de belastingontvanger, evenals de belasting en premies die hij inhoudt van het loon van zijn werknemers. Verder betaalt het schildersbedrijf - afhankelijk van de rechtsvorm - inkomstenbelasting of vennootschapsbelasting over zijn winst. Alles netjes volgens de afgesproken spelregels. Het schildersbedrijf koopt zijn materialen wit in. De werknemers van het bedrijf kopen van het in mijn keuken verdiende inkomen allemaal witte spulletjes bij winkels die ook zo wit zijn als wat. De overheid, die de belastingen en premies over al die transacties incasseert, zit ook niet stil. Het geld wordt uitgegeven aan wegen, scholen, enzovoort.

Wat verandert er nu in dit verhaal als ik mijn keuken zwart laat witten, als er geen belastingen en premies worden afgedragen? Ik bel een klusser, de keuken wordt gewit, ik betaal zonder rekening en betaal geen BTW. Het klusbedrijf heeft zwartwerkers in dienst, dus er worden geen belastingen en premies afgedragen. Het bedrijf betaalt geen inkomsten- of vennootschapsbelasting. Het koopt zijn materialen zwart in. De werknemers van de schilder kopen zwarte spulletjes. De grote verliezer is de fiscus, die geen belastingen en premies ontvangt en dus minder kan uitgeven aan wegen, scholen, enzovoort.

Stimuleert de zwartwerker nu de bestedingen of niet? In eerste aanleg zou je kunnen denken: hij verdient een extra inkomen, dat geeft hij uit (“zwart geld is geen potgeld, het circuleert snel”) en zo brengt hij extra koopkracht in de economie. Hij levert een bestedingsimpuls. Nog zo'n redenering: omdat zwart witten goedkoper is dan wit, laat ik mijn keuken eerder schilderen. Alweer een bestedingsimpuls dank zij de zwartwerker. Maar wie zo redeneert, houdt niet alleen de samenleving maar ook zichzelf voor de gek. De eerste drogreden: wat die zwartwerker extra te besteden heeft, komt minister Kok tekort. De redenering zou alleen opgaan als de bestedingsimpuls van de zwartwerker groter zou zijn dan die van de overheid. Het omgekeerde lijkt eerder het geval. De zwartwerker moet, om niet tegen de lamp te lopen, een flink deel van zijn geld in het buitenland besteden. Dat lekt dan weg uit onze economie. Minister Kok zet overwegend binnenlandse wegenbouwers en binnenlandse leerkrachten aan het werk.

Ook aan de tweede redenering (zwarte produkten zijn goedkoper en worden daardoor meer gekocht) zit een vuiltje. Doordat de zwartwerker geen belasting en premies betaalt, kan hij een lagere prijs vragen. Jawel, maar daarmee beschadigt hij al die witwerkers die zich keurig aan de regels houden. Er is sprake van concurrentievervalsing. Menig witwerker wordt zo gedwongen de tent te sluiten en "zwart te gaan'. Zo bekeken is het zwartwerken een soort besmettelijke ziekte. Aanvankelijk gezonde bedrijfjes leggen het af tegen de oneerlijke concurrentie. Eenmaal werkloos glijden ze makkelijk het zwarte circuit binnen, “join the clan”.

Zwartwerkers hoeven zichzelf dus niet schoon te praten door erop te wijzen dat zij de economie een extra duwtje geven. Maar zijn ze dan ook slecht voor de economie? We zagen dat wat zij aan extra impuls leveren, bij de overheid wegvalt. Omgekeerd, zou het zwart werken worden uitgebannen, dan heeft de overheid weer de middelen om dat te compenseren. Dus maakt wat de bestedingen betreft de verschuiving tussen wit en zwart niet veel uit? Behalve dan die kanttekening dat zwart geld nogal eens naar het buitenland lekt. In dat geval mist onze economie een impuls.

Daar komt nog het volgende bij. Als minister Kok niet berust, maar het niveau van de collectieve voorzieningen wil handhaven, verhoogt hij de belastingtarieven en de premies. Met als gevolgen: witwerkers hebben de pest in, er komen nog meer zwartwerkers ("omdat de belastingen zo hoog zijn'), de arbeidskosten gaan omhoog waardoor onze concurrentiepositie verzwakt. Wij zullen dan minder aan het buitenland verkopen, wat een tweede deukje is voor onze bestedingen.

En dan zijn er nog andere dan economische overwegingen. Morele bijvoorbeeld. Zwart werken moet op morele gronden worden verworpen. Er worden in de maatschappij bepaalde afspraken gemaakt: niet harder dan 120 op de snelweg, licht op je fiets, niet door rood rijden, flessen in de glasbak, belasting en premies betalen. Respecteert en handhaaft een samenleving z'n afspraken niet, dan verloedert zij. Waarom zou ik..., als hij...?

In de volksvertegenwoordiging spreken we een bepaalde verdeling af tussen de particuliere en de collectieve sector. De zwarte klussers ondermijnen die afspraken op een onparlementaire manier. Je kunt je keuken dus beter wit laten witten.