De PvdA tussen twee vuren

De voorzitters van de Partij van de Arbeid, Rottenberg en Vreeman, hebben gisteravond in het RTL 4-televisieprogramma De Vierde Kamer een poging gedaan het PvdA-blazoen weer enigszins te reinigen van de smetten die daar vorige week op waren geworpen door allerlei ongenuanceerde uitspraken over illegale buitenlanders. Het was beslist niet de bedoeling van de PvdA om de Centrumdemocraten rechts in te halen, verzekerde Rottenberg. Staatssecretaris Kosto had ook weinig anders gedaan dan zijn al jarenlang constante beleid nog eens toelichten. Dat hij over het "laten verdwijnen' van illegale buitenlanders had gesproken - daarmee de indruk wekkend dat razzia's en groepsuitzetting niet langer als inhumaan van de hand moeten worden gewezen - ging wel te ver, aldus Rottenberg: “Kosto schiet wel eens door”. Maar, zo vergoelijkte de PvdA-voorzitter, Kosto had zich willen bedienen van “een juridische term”.

Niet bekend

Voor deze kritiek is ook staatssecretaris Kosto nogal gevoelig. “Alle kritiek uit de hoek van de samenleving van zeg maar, intelligente, linkse mensen die wel eens een boek lezen, die hoek waar ik mij senang voelde, maakt het zitten op deze stoel een stuk onaangenamer”, zei hij bijvoorbeeld vorige week in een interview met deze krant. Vreeman en Rottenberg op hun beurt zaten duidelijk in hun maag met de boosheid van wat de eerste aanduidde als “linkse intellectuelen die zich niet interesseren voor mensen in de oude wijken”.

Met deze formulering raakte hij de kern van het probleem waar de beide voorzitters (en de PvdA-bewindslieden, Kamerleden en wethouders met hen) klaarblijkelijk mee worstelen. Aan de ene kant horen zij de luide roep van een onderklasse die de PvdA de rug heeft toegekeerd en hetzij niet meer gaat stemmen, hetzij een proteststem op de Centrumdemocraten wil gaan uitbrengen.

Aan de andere kant kan de PvdA zich niet straffeloos overgeven aan een anti-buitenlanders-hetze, zelfs niet onder het mom van optreden tegen illegaal verblijf in Nederland, omdat de humanistische traditie van de sociaal-democratie zich daartegen verzet. Het is echter te makkelijk het beroep op deze traditie in de discussie over illegale buitenlanders weg te wuiven als "fantastische vrijblijvendheid van linkse intellectuelen', zoals Vreeman gisteravond deed. Even gemakkelijk en onterecht is de manier waarop Rottenberg de kritiek afwees die D66-leider Van Mierlo (ook een linkse intellectueel?) heeft uitgeoefend op de toon waarop de PvdA de illegalenkwestie behandelt. Van Mierlo doet alsof hij een toneelrecensie moet geven, schamperde Rottenberg, eraan voorbijgaande dat juist de toonzetting en de woordkeuze van PvdA-coryfeeën hebben bijgedragen aan het ontstaan van een hetze-achtige sfeer.

De vraag is op welk gedachtengoed de spraakmakende politici van de PvdA zich in eerste instantie willen oriënteren. Rottenberg en Vreeman beriepen zich op hun pogingen de PvdA minder introvert te maken: “We registreren problemen van bewoners van oude wijken”. Kennelijk is het politieke lawaai over de illegalen ingegeven door een poging de "oude wijken" weer terug te winnen. Als dit betekent dat de PvdA zich noodgedwongen moet verlagen tot het conversatieniveau van de buurtkroeg, zou deze tactiek wel eens een averechts effect kunnen hebben. Hoe meer zij het schimpen op "die illegalen' tot het normale politieke spraakgebruik toelaat, hoe meer de zondebok-theorie in zwang raakt en de problemen in de oude wijken op het conto van etnische minderheden worden geschoven. Daar heeft de Partij van de Arbeid niets bij te winnen. Het electoraat dat zich uit vreemdelingenhaat van de PvdA heeft afgekeerd, krijgt zij er toch niet mee terug, het zal hoogstens worden gestijfd in zijn xenofobe houding.

Het getuigt trouwens van weinig fijnzinnigheid de bewoners van de "oude wijken' te benaderen als een stompzinnig lompenproletariaat. Van oudsher probeert de sociaal-democratie juist het primitivisme te bestrijden door zich te oriënteren op de beter geschoolden en door een beroep te doen op hogere aspiraties zoals solidariteit en menselijke waardigheid. Dat is ook de reden dat "linkse intellectuelen', wie dat ook mogen zijn, belang hechten aan het bestaan van een sociaal-democratische partij en deze in veel gevallen steunen. Het kan de PvdA dus alleen maar verder in het moeras brengen als zij nu minachtend over "linkse intellectuelen' gaat praten en hun bezorgdheid negeert. Dan bereikt de PvdA alleen maar dat nog meer mensen zich van haar afkeren, bijvoorbeeld omdat Van Mierlo wel kans ziet de juiste toon te treffen.