Geen loonmaatregel, maar "adempauze'

DEN HAAG, 7 NOV. Nee, spijt heeft hij niet van zijn woorden. Minister B. de Vries (sociale zaken en werkgelegenheden) vindt dat het kabinet uiteindelijk een loonmaatregel moet kunnen nemen, ondanks alle opwinding die hij met zijn uitlatingen van donderdag daarover bij de vakcentrales teweeg heeft gebracht.

Een dag later zegt hij: “Ik hou staande wat ik heb gezegd”. Nu nam De Vries het woord loonmaatregel op de bijeenkomst van werkgeversvereniging FME niet in de mond. Maar wel pleitte hij voor een “adempauze” van een half jaar waarin geen nieuwe CAO-afspraken worden gemaakt en dus geen “onverantwoorde loonontwikkelingen” in gang worden gezet. Zouden de sociale partners samen met de overheid niet tot zo'n gezamenlijke lijn komen dan “wordt het kabinet teruggeworpen op zijn eigen verantwoordelijkheid”.

Die woorden waren voldoende om de vakcentrales FNV, CNV en MHP in de gordijnen te jagen. Maandag staat het eerstvolgende gesprek tussen werkgevers, werknemers en kabinet op het programma. Maar als de kabinetsdelegatie bij de aanvang daarvan de dreiging van een loonmaatregel niet terugneemt, dan zal het “een overleg van beperkte duur zijn”, lieten FNV, CNV en MHP gisteren gezamenlijk weten.

Heeft De Vries het klimaat om tot afspraken over loonmatiging en werkgelegenheid te komen, verziekt? “Het is niet mijn bedoeling geweest om te dreigen”, zegt hij, “maar ik heb willen aangeven dat we in laatste instantie een eigen verantwoordelijkheid hebben. Een van de mogelijkheden kan een loonmaatregel zijn.” De minister vindt de woedende reacties van de vakcentrales wel een “beetje verrassend”, maar hij wijt ze aan de spanning die hoort bij de beslissende fase waarin het centraal overleg verkeert.

De CDA-minister van sociale zaken en werkgelegenheid sprak donderdag namens het kabinet, stelde hij. Maar is dat ook zo? PvdA-minister Kok liet deze week nog blijken geen heil te zien in een loonmaatregel, ook al is hij niet minder een voorstander van loonmatiging dan De Vries. “Slecht voor de sfeer” en “niet nodig”, zo karakteriseerde Kok gisteren in kleine kring de uitlatingen van De Vries.

Dat is nog mild uitgedrukt, want in 1980 sprak de toenmalige FNV-voorzitter over “een smerige luizestreek”, toen minister Albeda van sociale zaken tot een loonmaatregel had besloten, hetgeen Kok toen als het verbreken van een belofte beschouwde. In 1983 noemde de FNV-voorman uitlatingen van een prominent politicus over een looningreep voorbarig. “Soms moet je als overheid de duw geven”, had die politicus gezegd, die fractieleider van het CDA was en B. de Vries heette.

Parallellen met het verleden zijn er wel meer te trekken. Het eerste kabinet-Lubbers pleitte bijvoorbeeld tien jaar geleden ook al voor een “adempauze” om zo de lonen drie maanden te bevriezen. De laatste loonmaatregel werd door minister Den Uyl in 1981 genomen en betrof een ingreep die nivellerend werkte: een korting van de vakantietoeslag en een aftopping van de prijscompensatie. Het CNV spande daar toen tevergeefs een kort geding tegen aan, maar de maatregel was wel mede de aanleiding voor werkgevers en werknemers om de VN-organisatie voor arbeidszaken, ILO, in te schakelen.

Kritiek van de ILO leidde er jaren later, in 1987, toe dat de mogelijkheden voor het kabinet om in te grijpen in de loonvorming, wettelijk werden beperkt. Er moet sprake zijn van een “accute noodsituatie” van de nationale economie die wordt veroorzaakt “door een of meer schoksgewijs optredende factoren”. Is er nu sprake van zodanige omstandigheden dat het kabinet zich een loonmaatregel kan veroorloven? De Vries wil daarover niet speculeren. “Ik heb geen zin om nu op mijn eigen verantwoordelijkheidsbeleving in te gaan.”

    • John Kroon