Lubbers en Kamer vechten op kousevoeten over "Maastricht'

DEN HAAG, 6 NOV. Aan het eind van het driedaagse, uitputtende Maastricht-debat in de Tweede Kamer ontstond vannacht toch nog een conflict. Premier Lubbers en de Kamer konden het niet eens worden over een regeling voor de rechten die het parlement in 1996 of 1998 nog heeft, voordat definitief wordt besloten de gulden op te geven ten behoeve van een Europese munt.

De Kamer vindt dat de regering “vooraf de instemming van de Staten Generaal (dient) te hebben verworven”. Lubbers wil niet verder gaan dan dat het besluit van de regering “voorafgaand onderwerp van gemeen overleg met de Staten Generaal” is geweest.

Een conflict op kousevoeten, in een context waarin regering en Kamer elkaar bijna in de armen vielen, zozeer was men het eens over de (gewenste) toekomst van Europa. Niettemin met de potentie van een flinke "clash', zo riskant zelfs dat volgende week in een plenair vervolg-debat wellicht de fractievoorzitters worden worden toegevoegd een de Euro- en financiële experts.

Toen voorzitter Deetman om 2.05 uur vannacht de vergadering sloot, bleven groepjes Kamerleden nog wat beduusd napraten over het laatste kwartiertje van de vooral nachtelijke uitputtingsslag. Op dat allerlaatste moment zagen zij premier Lubbers aan de ene kant en de PvdA'er Melkert aan de andere, mede namens CDA en D66 en met de steun van VVD, Groen Links en de kleine confessionele partijen, behoedzaam om elkaar heen draaien, elkaars stellingen beloerend, maar op dat moment de definitieve stoot uit de weg gaand. Die zou, dat wisten beiden, tot een echte crisis kunnen leiden. Er was nu eerst even, zei de premier, een “time-out” nodig.

Als de Tweede Kamer het verdrag van Maastricht goedkeurt, kan Nederland in 1996 of 1998 formeel nog maar op één manier onder het ene Europese muntstelsel uit, namelijk wanneer dat niét voldoet aan de in het verdrag opgenomen, strenge criteria voor maximale inflatie, begrotingstekort en staatsschuld. Tot die ene munt wordt te zijner tijd formeel besloten door de EG-ministerraad en vervolgens nog eens door de EG-topconferentie van regeringsleiders. Daarvoor is een gekwalificeerde meerderheid noodzakelijk: grotere landen hebben een zwaardere stem.

Het is mogelijk - minister Kok schetste dat woensdag in de Kamer uitvoerig - dat de regering, al of niet gesteund door de Staten Generaal, te zijner tijd naar Brussel reist met een standpunt dat wordt overstemd door de gekwalificeerde meerderheid van de EG-ministerraad. Melkert en de mede-ondertekenaars van een amendement over deze kwestie - zijn partijgenoot Jurgens en verder Van Iersel en Van der Linden van de VVD, Eisma en Ybema van D66 - erkenden dat expliciet. Niettemin willen zij straks niet dat de regering naar Brussel reist met een standpunt, dat afwijkt van dat van het parlement. Vandaar de gevraagde instemming vooraf.

Pag 3: Pvda wil niet kabinet voor gulden ruilen

Premier Lubbers had woensdag per briefje, dat ook aan de andere Kamerleden werd uitgereikt, van voorzitter Deetman te horen gekregen, dat "instemming' inderdaad "stemmen' betekent. In de formulering van "gemeen overleg', zoals Lubbers die zelf vannacht presenteerde, hoeft dat niet per se het geval te zijn. De Kamer stemt in de door de premier gewenste werkwijze niet over een wel of niet toetreden tot de derde fase van de monetaire unie - waarin tot één muntstelsel wordt overgegaan - maar vóór of tegen het standpunt dat de regering daarover van plan is in te nemen in Brussel. Niet de Kámer bepaalt daarmee wat Nederland in de EG-ministerraad, maar de regering.

Vooraf kan de Kamer echter wel zeggen dat ze het met het standpunt niet eens is. Wil ze dat standpunt vervolgens blokkeren, dan kan ze - nog steeds in de visie van premier Lubbers - een motie indienen en daarmee de minister van financiën of het hele kabinet naar huis sturen.

“Dit is nu precies wat ik steeds heb willen voorkomen”, zei de PvdA'er Melkert na afloop van het debat: “De methode-Lubbers leidt ertoe dat je dan met een motie van afkeuring moet komen tegen het kabinet. Dan gaan er allerlei andere argumenten een rol mee spelen, electorale bijvoorbeeld. Je loopt dan de kans de gulden weg te geven om te voorkomen dat het kabinet valt.” In het debat verwees Melkert naar uitspraken die de premier zelf had gedaan over het dichter bij de burger brengen van Europa. “Laten wij ook als Kamer proberen daaraan uitdrukking te geven op zo'n belangrijk moment als dat van het overdragen van monetaire soevereiniteit.”

Een interessant aspect van de hele discussie is dat minister Kok van financiën woensdagnacht duidelijk veel minder moeite bleek te hebben met het amendement-Melkert over regeling van instemming vooraf. Hij achtte het zelfs “ondenkbaar” dat de regering “naar Brussel afreist met een standpunt dat niet gebaseerd is op een duidelijke steun, instemming van het Nederlandse parlement”.

In de loop van donderdag werd duidelijk dat premier Lubbers het amendement onaanvaardbaar vond; hij sloeg alarm in CDA-kring. Fractieleider Brinkman verscheen in de Kamer en PvdA-collega Wöltgens gaf blijk van enige ongerustheid tegenover de PvdA-acteurs in de Kamer Jurgens en Melkert. Minister Kok, die 24 uur eerder dit punt zelf had behandeld, liet het daarop vannacht aan de premier over.

Het werd uiteindelijk een debat zonder einde: Lubbers en Melkert, elkaar demonstratief complimenterend, wilden de zaak om twee uur 's nachts niet op de spits drijven. “Het lijkt mij zeer wel mogelijk om een en ander nader in de toelichting van het amendement te verhelderen”, zei Melkert, vooralsnog vasthoudend aan het amendement zelf. Of hij in deze botsing met de premier de komende week overeind blijft, hangt ook van andere belangen af, bijvoorbeeld die van de samenhang in de coalitie. En ook van de mate waarin CDA en D66 hem blijven steunen.

Voorlopig woedt er een veenbrand, die uiteindelijk toch nog voor enig vuur in het Maastricht-debat heeft gezorgd.