"My thanks...my congratulations to governor Clinton'

De enige relativerende noot in een nacht vol exuberant Amerikaans verkiezingsgeweld op het tv-scherm kwam van een Nederlandse komiek, Freek de Jonge.

Voor iemand die aan een oudejaarsconférence werkt, was De Jonge in een opmerkelijk neerslachtige stemming. In de NOS-studio liet men hem enkele Amerikaanse collega's zien die grappen maakten over de presidentskandidaten. De Jonge moest er wel een beetje om lachen, maar hij vond het te gemakkelijk. Het deed hem denken aan de humor van Ivo de Wijs, Kees en Wim en Youp van 't Hek. “Ik word zo ongelofelijk treurig van dit alles”, zei hij. “We praten hier over twee mensen, Bush en Clinton, die geen enkele invloed op de wereld hebben, terwijl de westerse beschaving op de rand van de afgrond staat.” Toch groeide bij mij, naarmate de nacht vorderde, steeds meer behoefte aan de briljante imitator uit het satirische programma Saturday Night Live, die zo onnavolgbaar zowel Perot ("I'm all ears') als Bush kan nadoen. Want het was een lange, saaie nacht met veel voorspelbare ontwikkelingen en gelijkluidende commentaren. Wat de Amerikaanse stations ervan brouwden - CNN en de via Super Channel te ontvangen NBC - viel op de keper beschouwd niet erg mee. Veel geschakel naar allerlei buitenposten, maar weinig diepgaand commentaar, laat staan discussie. Opvallend was het geringe aantal "big shots' dat zich als commentator had laten strikken. Geen Nixon, geen Ford, geen Dukakis, zelfs geen Kissinger - althans niet bij NBC en CNN. CNN was zichtbaar blij met Jesse Jackson die weinig te melden had, en aan wie helaas niet de enige voor hem relevante vraag werd gesteld: hoe voelt het om door de nieuwe president op een zijspoor te worden gezet? Want dat was een van de punten waarover vrijwel alle commentatoren het eens waren: Clinton had zijn overwinning te danken aan de blanke middenklasse én aan de vrouwen - niet aan zwart Amerika.Hoe groot de etnische tegenstellingen in de Verenigde Staten zijn, bleek uit een fragment dat de NOS toonde uit de talkshow van Jackie Mason. Daarin kreeg een demagogisch aangelegde zwarte Amerikaan het aan de stok met een jood. Er volgde een explosie van hysterie waarvan Ursel, Sonja en Karel met hun gezapige talkshowtjes alleen maar kunnen dromen. “Geef het land terug aan de Indianen!” schreeuwde de neger minutenlang. ”Hypocrieten zijn jullie, hypocrieten!” brulde de jood dan weer.Omdat de Amerikaanse stations zo weinig bijzonders te bieden hadden, kon het geen kwaad regelmatig naar het thuisfront over te schakelen. Daar zaten Gruijters, Van Rossem en de Leidse hoogleraar Irwin klaar om deskundig commentaar te leveren. Ze kregen er meer tijd voor dan hun Amerikaanse collega's. Welbestede tijd, want in deskundigheid bleken ze weinig voor elkaar onder te doen.Van Gruijters kwam de pikantste vergelijking: de nederlaag van Bush deed hem denken aan de manier waarop de kiezers Churchill naar huis stuurden, nadat hij een oorlog voor hen had gewonnen. “Clinton werd niet links”, zei Gruijters, “hij sprak een teleurgestelde middenklasse aan. Het moest zo lopen.” En omdat bescheidenheid niet Gruijters' meest in het oog lopende karaktertrek is, voegde hij er aan toe: “Ik heb dit vier jaar geleden al voorspeld. Toen al waren er mensen die zeiden dat in economisch opzicht er fundamenteel iets mis was met de Verenigde Staten.” Maar niet alle deskundigen kunnen de toekomst voorspellen. Van Rossem gaf toe dat hij er aan het begin van het jaar nog heilig van overtuigd was dat Bush zou worden herkozen. De NOS had gekozen voor een presentatie vanuit Hilversum met regelmatig onderbrekingen voor contact met correspondent Paul Sneijder in Washington. Het gevolg was dat de NOS bij het vermelden van de uitslagen telkens iets achterliep bij de buitenlandse stations. BBC en ZDF presenteerden de programma's vanuit Washington, wat de levendigheid van hun programma ten goede kwam. Zo'n oplossing zal ongetwijfeld peperduur zijn, maar toch rijst de vraag: waarom kan de NOS wèl bij allerlei sportevenementen in het buitenland grote équipes meesturen, die elke avond vanuit een eigen gelegenheidsstudio een half uur mogen volwauwelen? Paul Sneijder op z'n eentje in Washington - dat is toch een beetje Kuifje in Tibet.De BBC kwam weer eens als beste voor de dag. David Dimbleby als de scherpe interviewer annex presentator en verder een aantal commentatoren uit eigen land en uit Amerika. Peter Snow danste gretig voor zijn elektronische landkaart waarop hij bliksemsnel kon laten zien welke staten Bush dan wel Clinton toevielen. Hij beklemtoonde vanaf het begin dat we ons eigenlijk maar op negen grote staten hoefden te concentreren: daar werd de slag beslist. Bush had de vorige keer in acht van die negen staten gewonnen. Snow kreeg vier uur later gelijk, maar hij liet het niet merken. De BBC had een uitstekende Amerikaanse deskundige te gast, Paul Weyrich, die als "conservatief strateeg' werd geïntroduceerd. Weyrich deed een aantal uitspraken die weinig flatterend waren voor Bush. Hij vertelde hoe een van zijn politieke vrienden een poosje geleden bij Bush op bezoek ging. De vriend had Bush gevraagd naar zijn plannen op onderwijsgebied. De president had hem glazig aangestaard. Onderwijs? Hoezo? Pas toen de vriend over Walesa en de Polen was begonnen, veerde Bush op. Over Clinton zei Weyrich: “Hij is een zeer intelligent politicus. Iedereen die denkt dat hij zich net als Carter over vier jaar laat wegsturen, vergist zich.” John O'Sullivan, commentator van National Review zei over Bush: “Hij heeft deze verkiezingen al verloren vóór dit jaar begon. Iedereen in het Reagan-kamp heeft hij van zich vervreemd. Bovendien voerde hij een slechte campagne waar het over maar één ding ging: karakter.” De onbeholpen campagne van Bush - daarover zal het republikeinse kamp voorlopig nog niet uitgepraat zijn. Opvallend nors gaf het republikeinse congreslid Vin Weber bij de BBC al enkele schoten voor de boeg: “Dit hadden wij niet hoeven te verliezen. We zullen moeten kijken naar de ernstige fouten die we gemaakt hebben. Het land wilde verandering, maar wij verdedigden de status quo. Bush verlegde zijn aandacht naar het Midden Oosten, maar dat wilde het volk niet van hem. Hij moest aandacht besteden aan binnenlandse problemen.” Hoe kon een ervaren équipe als die van Bush zó opzienbarend in de fout gaan? Het was een vraag die in deze verkiezingsnacht, althans op de televisie, te weinig werd gesteld. Alleen CNN suggereerde even dat er onenigheid was geweest tussen de "reddende engel' James Baker en andere stafleden. De positie van de vrouwelijke kiezers kwamen in veel commentaren aan de orde. Er zouden meer vrouwen dan mannen op Clinton hebben gestemd. Daar zal ongetwijfeld Bush' anti-abortus-standpunt mee te maken hebben. Maar de Amerikaanse commentator Eisenstat wees op een aspect dat volgens hem veel nadeliger voor Bush had uitgepakt: “De vrouw van Quayle kwam steeds met de boodschap: Amerikaanse vrouwen ga weer naar huis, want daar horen jullie.” Quayle zèlf leek nog de meeste moeite te hebben met het naderende afscheid. Als blok aan Bush' been zou hem enige bescheidenheid passen, maar er leek geen einde te komen aan zijn dankwoord ten overstaan van een juichend (""we want Dan!”) publiek. “I loved every minute of it”, zei Quayle over de afgelopen regeerperiode. Misschien meende hij het, want een mens kan veel verdringen. En Bush? Ik voelde waarempel enige ontroering opkomen toen ik de oude baas zag worstelen met zijn dankwoord. Bush en Quayle hebben de afgelopen vier jaar een indrukwekkende reputatie opgebouwd als verbale stoethaspels. Zo begroette Bush ooit een groepje Chinese toeristen met de tekst: “Hey, hey, nihaoma. Hey, yeah, yeah. Heil, heil - a kind of Hitler salute.”Daarom was vannacht de angstige vraag: zou hij zich zelfs in zijn laatste dankwoord aan zijn kiezers vergissen? En jawel: “My thanks...”begon hij, en viel zichzelf toen snel in de rede, “my congratulations to governor Clinton.”