Kiezers tonen afkeer van het oude bewind

WASHINGTON, 4 NOV. De Republikeinen zijn uitgeregeerd. In zoverre is gisteren een nieuw tijdperk begonnen. Twaalf jaar in het Witte Huis heeft een zekere vermoeidheid veroorzaakt. Nieuwe ideeën van actieve stafleden werden afgewezen. Alles had zijn kosten en nadelen. Na het einde van de Koude Oorlog en na de herovering van Koeweit verdween de inspiratie.

De verkiezingsuitslag heeft de toekomstige president Bill Clinton een vaag mandaat gegeven. De Amerikanen hebben niet zozeer op Clinton gestemd als wel hun afkeer van president Bush getoond.

De ideeën van Clinton hebben geen krachtige aanbeveling gekregen. Hij heeft wel een absolute meerderheid van de deelstaten veroverd maar geen absolute meerderheid van de stemmen. De verkiezingsnacht duurde lang, omdat de marges in veel deelstaten klein waren. Clintons aantal kiesmannen heeft niet de magische grens van 400 bereikt. In 1980, 1984 en in 1988 haalden de Republikeinen wel dat aantal.

De miljardair Ross Perot kreeg met 19 procent van de stemmen een historisch percentage voor een onafhankelijke kandidaat. Waarschijnlijk hebben veel kiezers een proteststem uitgebracht zodra ze hoorden dat Clinton zou gaan winnen. De zoektocht naar oplossingen voor de problemen in het land buiten de politieke partijen om, is nog niet ten einde. De nadruk van Perot lag vooral op het overheidstekort, dat Clinton minder snel wil wegwerken dan zijn tegenstander president Bush.

Een van de meest effectieve maar weinig gebruikte argumenten van de Bush-campagne was de dreiging dat onder Clinton de belastingen omhoog zouden gaan door nieuwe overheidsprogramma's. Volgens peilingen van CNN-televisie wil 55 procent van de Amerikanen minder belastingen en 33 procent meer overheidsdiensten. Clinton wil juist de rol van de overheid in publieke investeringen en in het bedrijfsleven vergroten.

Dat de nieuwe president iets moet doen aan problemen als de slappe economie en de gebrekkige ziektekostenverzekering is iedereen duidelijk maar over het hoe verschillen de meningen. Clinton wil de Republikeinse afwenteling van bevoegdheden naar de deelstaten terugdraaien en meer macht naar de federale overheid trekken, maar er heerst nog steeds een vijandige stemming tegen Washington.

In veertien deelstaten werd een referendum aangenomen voor de begrenzing van de zittingstermijn van Congresleden. Sommige leden hebben beloofd om ook in het Congres een wet over de beperking van de zittingstermijn aan te nemen. De coalitie van Clinton kan gauw weer uit elkaar vallen.

Zijn overwinning heeft Clinton onder andere te danken aan gebrek aan tegenstand. De grote kopstukken van de Democratische partij durfden niet mee te doen na het succes van Bush in de Golfoorlog. Bij de voorverkiezingen had Clinton zwakke tegenkandidaten.

Clinton wist zware aanvallen op zijn overspel en zijn ontwijking van de militaire dienst te weerstaan. De slechte economische toestand trok Bush naar beneden. Clinton hoefde de kiezers alleen maar aan de matige economische vooruitzichten te herinneren om vooruit te komen.

Pag 5: Clinton moet presidentschap nu definiëren

De campagne van president Bush was traag en slecht geconcentreerd. “We hadden meer over banen moeten praten”, gaf de Republikeinse senator van Texas, Phil Gramm, gisteren toe. De aanvallen van Bush op het karakter van Clinton keerden zich tegen hemzelf.

Ondanks hun zwakke campagne hebben de Republikeinen nog heel wat stemmen in de wacht gesleept. Clintons succes doet soms denken aan dat van die andere gouverneur van een zuidelijke deelstaat, Jimmy Carter.

Een nieuwe president geniet doorgaans wel ongekende steun gedurende zijn eerste paar maanden. Clinton begint met een Congres met een groot aantal nieuwe leden. De invloedrijke, gevestigde belangengroepen moeten ook hun weg nog vinden. De president kan in beide huizen over een meerderheid van zijn eigen partij beschikken, zodat er niet langer een patstelling is. Het magische getal van 60 Democratische senatoren is nog niet bereikt, zodat Republikeinse senatoren voorstellen kunnen blokkeren door constant aan het woord te blijven. Als Clinton snel een wet over hervorming van campagnefinanciering invoert kan hij zijn invloed op zijn partij vergroten door die van pressiegroepen te beperken.

De Amerikanen volgen de oproep van hun leiders om zich achter de nieuwe president te scharen. Net zoals een presidentskandidaat verandert, na zijn benoeming tot officiële partijkandidaat aan het slot van de voorverkiezingen, zo heeft er ook een metamorfose plaats zodra hij het Witte Huis betreedt. De symbolen van het presidentschap hebben een sterke werking in Amerika. Ook John F. Kennedy moest na zijn verkiezing zijn presidentschap nog definiëren. Hij werd door velen als jong en onervaren beschouwd.

De meeste economen zeggen dat stimulering van de economie nu op zijn plaats is. Bestrijding van het overheidstekort zou averechts kunnen werken. Clinton heeft programma's voor ziektekostenverzekering en voor onderwijs. De kosten daarvan kunnen hoog uitvallen. De verwachtingen van kiezers zijn hoog gespannen, velen rekenen erop dat de verworvenheden van de verzorgingsstaat gratis komen.

Voor de Republikeinen komen er harde keuzes over de richting van de partij. Meestal begint zoiets met het zoeken naar de schuldigen voor de presidentiële nederlaag. President Bush zal ook als zondebok dienen.

De coalitie van christelijke fundamentalisten heeft geruisloos het roer van de partij overgenomen. Dat bleek al uit de partijconventie van afgelopen augustus die zoveel kiezers heeft afgestoten. Dit jaar stemde een ruime meerderheid van de werkende vrouwen (een derde van het totale stemmende electoraat) op Clinton. Een meerderheid van de voorstedelingen ging ook naar Clinton, terwijl voorheen de Republikeinen de voorsteden in hun greep hadden. Om deze kiezers weer terug te halen moeten de Republikeinen het rechtse radicalisme van de evangelisch-protestanten laten vallen. Ook met het thema van de Vietnam-oorlog hebben de Republikeinen geen wig in de Democratische kiezers kunnen drijven. De verkiezing van een man die aan anti-Vietnam-demonstraties heeft meegedaan heeft bewezen dat de meeste Amerikanen dat trauma definitief hebben afgeschud.

Vooraanstaande Republikeinen popelen al om bij de volgende presidentsverkiezingen in 1996 de leiding te nemen. De partij valt in drie stromingen uiteen. Het zijn de sociaal gematigde Republikeinen die vooral het laissez faire van de overheid voorstaan. Dan is er de christelijke vleugel, zoals vertegenwoordigd door televisie-evangelist Pat Robertson. En ten slotte is er de kansrijke vleugel van de conservatieve activisten zoals minister van volkshuisvesting Jack Kemp. Mensen als Kemp willen nieuwe oplossingen proberen zoals belastingkredieten en gesubsidieerd woningbezit voor armen. Kemps oplossingen klinken misschien anders dan klassieke progressieve plannen maar ze kosten zeker evenveel geld. Vice-president Quayle zweeft tussen het conservatieve activisme en het fundamentalisme in. Hij heeft zichzelf een goede naam bezorgd door hard campagne te voeren voor een kandidaat die praktisch als verloren werd opgegeven.

Voormalig minister van buitenlandse zaken James Baker deelt nu in het lot van zijn boezemvriend Bush. De meeste Republikeinen hebben nooit veel op gehad met het anti-ideologische pragmatisme van deze ervaren bestuurder. Ze achten hem medeverantwoordelijk voor het zwalken van Bush. Hoewel hij pas laat aan de officieuze leiding kwam van de campagne van Bush zal Baker ook verantwoordelijk worden gesteld voor het verlies van het Witte Huis. Baker is ook te weinig straatpoliticus om zijn presidentiële ambities uit te voeren. Hij is stijf en verafschuwt bijeenkomsten waar hij zich spontaan en los moet gedragen en veel handen moet schudden. Daar kan president in spe Clinton in ieder geval niet genoeg van krijgen.