Opbloei Chili zet door

In de vorige aflevering ging het over de schoktherapie van de Chileense economie onder de militaire dictatuur van Pinochet, die daarvoor een aantal economen uit Chicago had ingehuurd. Nu het vervolg: het herstel van de democratie begin 1990 en de vooruitzichten.

Nadat in 1984 de Chicago-boys zijn vertrokken, wordt de rest van de jaren tachtig een beleid gevoerd dat vooral gericht is op bevordering van de export, buitenlandse investeringen en verdere privatisering. De uitvoer verdubbelt in vier jaar. Belangrijkste sectoren zijn fruit, vismeel, bevroren vis, papier en cellulose. De structuur van de invoer verandert: er worden minder consumptiegoederen ingevoerd en meer kapitaalgoederen.

Chili is inmiddels een dubieuze debiteur geworden. Daarom zijn buitenlandse banken huiverig om het geld te lenen. Om dit kapitaaltekort op te vangen moeten de binnenlandse besparingen worden opgevoerd. Hiervoor wordt de rente verhoogd, waardoor de consumptie vermindert en de besparingen dus toenemen. De overheidsinvesteringen bedragen steeds zo'n 6 procent van het bruto binnenlands produkt (BBP); de particuliere investeringen nemen toe van 6 procent BBP naar 10 procent.

Buitenlandse banken staan bepaald niet meer te springen om Chili geld te lenen, maar buitenlandse investeerders zijn graag bereid daar aan de slag te gaan. De buitenlandse investeringen vertienvoudigen dan ook tussen '85 en '88. Hiervoor zijn twee oorzaken aan te wijzen. Door nationaliseringen in het verleden was het vertrouwen van buitenlandse ondernemers flink beschadigd. Om dit te herstellen is een pakket heel gunstige voorwaarden op tafel gelegd. Bovendien heeft Chili vanaf 1985 met veel succes de "debt for equity swaps' toegepast. Dat gaat als volgt: de buitenlandse investeerder koopt op de tweedehands schuldenmarkt van een buitenlandse schuldeiser, meestal een bank, Chileense schuldtitels voor bijvoorbeeld 60 procent van de prijs. De hoogte van dit percentage is afhankelijk van het vertrouwen dat men in de Chileense economie heeft. Vervolgens kan hij bij de Chileense overheid de nominale waarde (100 procent) van de schuldtitel in pesos ontvangen. Chili ziet zijn buitenlandse schuld teruglopen en investeringen tot stand komen.

En ook de bank is blij: die ziet nog iets van haar uitgeleende geld terug.

Overigens zijn deze "swaps' inmiddels bijna aan hun eigen succes overleden. De figuur laat zien dat het vertrouwen in de Chileense economie zo is toegenomen dat de schuld tegenwoordig voor zo'n 90 procent van zijn nominale waarde wordt verhandeld. En 10 procent korting is nauwelijks meer interessant.

Op het gebied van privatiseren van staatsondernemingen is Chili voortvarend opgetreden. In het midden van de jaren zeventig is het militaire regime vooral bezig geweest de in de periode Allende genationaliseerde ondernemingen aan de oorspronkelijke eigenaren terug te geven. Maar daarna kwamen ook de ondernemingen aan de beurt die altijd al van de staat waren geweest. Inmiddels zijn geprivatiseerd: de elektriciteitsproduktie en -distributie, de staatsproducenten van staal, kolen, suiker en nitraat, de telefoon-, telecommunicatie- en luchtvaartmaatschappijen. In veel gevallen hebben de werknemers een hoeveelheid aandelen ontvangen, afhankelijk van de lengte van hun dienstverband. Zo is een derde deel van het aandelenvermogen van de geprivatiseerde ondernemingen in handen gekomen van de werknemers, een derde is verkocht op de effectenbeurs. En een derde is eigendom van geprivatiseerde pensioenfondsen. Die worden op hun beurt weer door de overheid aangemoedigd hun vermogen aan het particuliere bedrijfsleven uit te lenen.

Begin 1990 neemt de nieuwe president Aylwin een structureel krachtige economie over die zo'n 6 procent produktiegroei laat zien. De investeringen in de tweede helft van de jaren tachtig hebben daarvoor de basis gelegd. De werkloosheid bedraagt gemiddeld 5 procent. De lopende rekening van de betalingsbalans is bijna in evenwicht. Onder meer door de "debt for equity swaps' is de buitenlandse schuld flink gedaald. En omdat tegelijk de exportwaarde is gestegen, is de "debt service', de schuldendienst, verlaagd. De schuldendienst is de som van rente en aflossing in procenten van de exportwaarde.

De overheid krijgt zijn huishoudboekje bijna in evenwicht, ondanks belastingverlagingen die de economie moeten stimuleren. En ondanks enkele sociale programma's gericht op de allerarmsten. Een belangrijke ontvangstenbron voor de overheid zijn de afdrachten van de staatskopermijn Codelco. Die bedroegen gedurende de tien jaar na de oprichting (1976) gemiddeld zo'n 575 miljoen dollar per jaar.

Sceptici waren bang dat het nieuwe regime de economie snel weer zou laten ontsporen. Drie jaar later blijkt er voor hun vrees geen enkele reden te bestaan. Toch kampt de Chileense economie nog met een aantal problemen. De inkomensverdeling is nog bar scheef. De bovenste 20 procent van de inkomenstrekkers verdient ruim de helft van het inkomen, de onderste 20 procent nog geen 5 procent. Van de bevolking wordt 40 procent tot de armen gerekend. In het straatbeeld van Santiago contrasteren de in hun draagbare telefoontjes babbelende, modieus geklede zakendames en -heren met de arme sloebers die sigaretten per stuk verkopen.

De economie is oververhit en de inflatie is nog te hoog. Op sociaal gebied valt nog heel wat werk te verzetten. Voor wie het betalen kan is er prima geprivatiseerd onderwijs en goede gezondheidszorg. Maar het staatsonderwijssysteem en de staatsgezondheidszorg schieten ernstig tekort omdat ze te weinig geld hebben. Aylwin wil meer geld voor deze sectoren beschikbaar stellen. In het algemeen zullen de werknemersorganisaties, die zich nu weer mogen laten horen, zich inzetten voor een verbetering van de koopkracht van de werknemers.

In 1992 zijn er ook een paar ongunstige externe factoren zichtbaar: de wereldhandel groeit minder snel en de koperprijs daalt. Een land dat zo openstaat naar de wereld is heel gevoelig voor internationale ontwikkelingen. Niettemin wordt verwacht dat de investeringen zich op zo'n 18 procent van het binnenlands produkt zullen handhaven. En dat de produktie met zo'n 5 procent kan blijven groeien. Daarbij zal de functie van de export als drijvende kracht worden overgenomen door de overheidsbestedingen en de particuliere consumptie. Dat schept mogelijkheden voor bedrijven die naar Chili willen exporteren. Er moeten huizen worden gebouwd, terwijl ook waterleidingen, riolen en het wegennet moeten worden verbeterd. Spoorwegen, luchtverbindingen en vooral havens moeten worden aangepakt. Volgende week over de kansen voor investeerders in Chili.

    • Rolf Schöndorff