Tekorten aan voedsel, medicijnen en energie voorkomen; Tokio-ronde: vliegwiel voor GOS

DEN HAAG, 29 OKT. De Westerse landen en Japan beginnen binnenkort met een programma voor noodhulp aan de landen van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten. Met die hulp zijn in totaal enkele honderden miljoenen guldens gemoeid. Het programma moet voorkomen dat er de komende winter in een aantal GOS-republieken een ernstig tekort aan voedsel, medicijnen en energie ontstaat.

Andere prioriteiten zijn technische assistentie op allerlei gebied en nood-huisvesting voor de grote aantallen militairen van de voormalige Sovjet-Unie die uit Midden- en Oost-Europese landen terugkeren, hoofdzakelijk naar Rusland. Vandaag en morgen komen de ministers van buitenlandse zaken van de OESO-landen en vertegenwoordigers van internationale organisaties in Tokio bijeen om spijkers met koppen te slaan voor de organisatie van de hulp.

In januari nam de toenmalige Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, het initiatief voor een noodprogramma. Dat was vlak na zijn reis door de GOS-republieken. Baker was diep onder de indruk gekomen van de economische en sociale nood in die landen, belegde een spoedconferentie in Washington met vertegenwoordigers van alle Westerse regeringen en kreeg alle steun die hij nodig achtte. De regering-Bush wilde op korte termijn een vorm van steun aan het democratiseringsproces in de nieuwe landen geven die de inwoners direct ten goede zou komen: concrete verbetering van de leefomstandigheden.

Op de conferentie in Washington werd Nederland samen met Venezuela uitgenodigd een energiewerkgroep te leiden. De lancering van het plan-Lubbers voor samenwerking met Oost-Europa op energiegebied maakte bondgenoot Nederland bij uitstek geschikt voor die taak. Op elk van de deelterreinen zijn rapporten voorbereid die vandaag in Tokio ter discussie staan. Als eerste stap zullen de ministers tijdens deze "Tokio-ronde' de aanbevelingen beoordelen en zich buigen over het voorstel om "consultatieve groepen' in te stellen die het noodprogramma stapsgewijs moeten gaan uitvoeren.

Topambtenaar drs. Laurens Knegt van het ministerie van economische zaken heeft de afgelopen maanden de Energiewerkgroep voorgezeten. “Een heel interessante en leuke klus”, zegt hij, “omdat dit een mooi voorschot op het plan-Lubbers is, en je direct kunt bijdragen aan verbetering van de noodsituatie daar.” Het plan-Lubbers is bedoeld voor de wat langere termijn en wil een politiek en juridisch kader scheppen waarbinnen ondernemingen in samenwerking met bedrijven in Oost-Europa op commerciële basis energieprojecten kunnen uitvoeren.

“Maar het programma van de Energiewerkgroep is bedoeld voor één jaar en moet zo snel mogelijk, liefst nog vóór de winter beginnen. Vooral de overheden zijn hiervoor verantwoordelijk. Het gaat erom de GOS-landen door een moeilijke overgangsperiode heen te slepen. Vooral de energiesector is belangrijk ter ondersteuning van het proces van economische hervorming. Energie is het enige goed verkoopbare exportprodukt van een aantal GOS-landen, waarmee ze deviezen kunnen verdienen.”

Het tempo waarin de hulp op gang kan komen, hangt volgens Knegt vooral af van de snelheid waarmee de Westerse donoren nu een goede, stabiele relatie met de autoriteiten in Oost-Europa kunnen opbouwen. “Nog steeds blijken afspraken die je vandaag met de ene autoriteit maakt, niet steeds duurzaam, want een volgende keer zit er weer een ander aan tafel. Daar lopen de EG-vertegenwoordigers nu hard tegenaan.”

Een van de grootste donoren is de Europese Gemeenschap, die voor 1991 en dit jaar 115 miljoen ECU (253 miljoen gulden) alleen voor energieprojecten aan het GOS beschikbaar stelt. Nederland draagt dit jaar 30 miljoen gulden bij aan projecthulp, waarvan een belangrijk deel voor energie. De Nederlandse SEP (Samenwerkende Elektriciteits-produktiebedrijven) verzorgt samen met het ingenieursbureau KEMA en het Energie Onderzoek Centrum een management-training voor de elektriciteitssector in onder andere de Oekraïne. In de Russische olieprovincie Tyumen (Siberië) helpen Nederlandse deskundigen bij een project van de Europese bank voor reconstructie en ontwikkeling ("Oost-Europa bank') voor het verbeteren van oliebronnen en het transport van olie naar de consument.

Verder verleent Nederland technische en financiële bijstand aan een elektriciteitsproject in Rusland, helpt de Gasunie via de organisatie Eurogas mee aan de opzet van een Russische organisatie voor de aardgaswinning - distributie en verkoop - en worden gesprekken met een oliemaatschappij gevoerd over een project. KEMA begint volgende week aan een plan voor de modernisering van een elektriciteitscentrale bij Moskou en de directeur van het Leidse instituut voor Internationaal Energierecht dr. Peter Cameron assisteert de Russen bij het opstellen van een goede energiewetgeving, waarin de participatie van Westerse bedrijven wordt geregeld.

De Energiewerkgroep heeft veel steun ondervonden van het Internationaal Energie Agentschap in Parijs, dat de inventarisatie van problemen in het GOS en de lopende projecten in een computerregister samenbracht, waardoor een degelijke vergelijking van vraag en aanbod mogelijk werd.

Uit de baaierd van urgente problemen in de republieken heeft de commissie zes prioriteiten naar voren gehaald. Het eerst moeten tekorten aan brandstof bij landbouwers in de Oekraïne, Georgië, Armenië, Kirgizië, Oezbekistan en Moldavië worden verholpen en het tekort aan apparatuur voor stralingsbescherming in Tsjernobyl. Verder is herstel van schade door een aardbeving aan het distributiesysteem in Kirgizië urgent. De kolenmijnen in de Oekraïne, Rusland en Kazachstan kampen met een tekort aan middelen ter beveiliging van de mijnen, en in diverse republieken is apparatuur nodig voor de inspectie van gasleidingen om lekkages en explosiegevaar te verminderen. Oezbekistan heeft technische bijstand nodig om een explosie in een oliebron de baas te worden, die de drinkwatervoorziening bedreigt.

“Genoeg geld is er natuurlijk nooit”, zegt Laurens Knegt, “maar we gaan stug door. Onze projecten zullen zeker een vliegwieleffect hebben.” De Tokio-ronde moet het vliegwiel van de noodhulp aan het GOS nu goed in gang zetten.

    • Theo Westerwoudt