Fosfatase is sleutel voor kaakbehoud

Een dubbele promotie, een plechtigheid waar twee onderzoekers op één middag hun proefschrift verdedigen, is zo langzamerhand geen uitzondering meer. Maar een dubbele oratie waar twee hoogleraren uit één vakgroep hun inaugurele redes direct na elkaar uitspreken is nog steeds zeer uitzonderlijk.

Vanmiddag is dat het geval geweest, in de aula van de Universiteit van Amsterdam. Beide hoogleraren zijn benoemd in de parodontologie, dat deel van de tandheelkunde dat zich bezighoudt met de steunweefsels van onze tanden en kiezen.

In de oratie van U. van der Velden, de nieuwe hoogleraar klinische parodontologie, kwam vooral bloedend tandvlees aan de orde. De vrijwel bij iedereen voorkomende ontstekingen van het parodontium, het steunweefsel van ons tandvlees en kaakbot, betreffen meestal slechts een oppervlakkige ontsteking van het tandvlees. Deze vorm van ontsteking gaat gepaard met lichte bloeding en kan reversibel worden genoemd.

Maar bij een deel van de bevolking breidt deze ontsteking zich naar het dieper gelegen kaakbot uit en ziet men botafbraak ontstaan. Men noemt deze ontsteking parondontitis.

Vroeger dacht men dat die afbraak was te karakteriseren als een proces dat langzaam voortschrijdt. Dat blijkt niet het geval te zijn. Het proces is cyclisch van aard en schrijdt voort met korte episoden van acute ontsteking afgewisseld door perioden van rust.

Familiale factor

Er zijn grote verschillen tussen mensen als het gaat om de snelheid waarmee het tandvlees ontstoken raakt. De snelheid van ontsteken zegt waarschijnlijk iets over de mate van vatbaarheid voor het krijgen van die parodontitis.

Opvallend is dat oudere personen minder vatbaar zijn voor parodontitis. Er zijn jongeren die extreem gevoelig zijn. Verder blijkt er een familiale faktor in het geding te zijn - wanneer een van de ouders de afwijking heeft is de kans groot dat een van de kinderen ook aan die parodontitis lijdt. Of dit fenomeen nu veroorzaakt wordt door erfelijke aanleg of door een infectie, immers bij deze ziekten spelen bacterieën een grote rol, is nog niet duidelijk.

Dr. W. Beertsen, de nieuwe hoogleraar in de experimentele parodontologie, besteedde veel aandacht aan de regeneratie van het parodontium. Immers door ernstige tandvleesontsteking ontstaat weefselverlies waardoor tanden en kiezen los kunnen gaan staan.

Nog maar pas twintig jaar geleden werd een stelling verkondigd dat, wil men het houvast van onze gebitselementen in de kaak behouden, er voldoende vastzittend tandvlees aan de tanden en kiezen zal moeten zijn. Verdere ontstekingen zouden daarom het best kunnen worden voorkomen door, operatief, een loszittend ontstoken stukje tandvlees en kaakbot te verwijderen. Hierdoor zou het gemakkelijk voor de patiënt zijn het tandvlees met de tandenborstel van bacterieën en plaque te reinigen.

Duizenden patiënten hebben dergelijke operaties ondergaan en het is nu navrant te moeten horen dat de gedachten waarop deze ingreep berusten, thans beschouwd kunnen worden als een misvatting. Er is nu veel meer bekend over de millimeters kleine ruimte tussen kaakbot, tandvlees, en wortelvlies.

Wortelvlies

Dit wortelvlies is een laagje bindweefsel dat uitgespannen is tussen het wortelcement van de tandwortels en het omringende kaakbot. De vorming van wortelcement, het verkalkte weefsel waarmee het wortelvlies vast zit aan de tand, blijkt nu nauw verband te houden met de regeneratie van de parodontale weefsels. Waarom?

Hoewel veel nog niet is opgehelderd staat wel vast dat het wortelcement naast botkristallen (calciumfosfaatkristallen) een organische matrix bevat die in gelijkenis vertoont met kaakbot. Wordt dat cement niet goed gevormd dan is er sprake van een slechte verbinding tussen tand en kaak. Hierbij speelt het emzym alkalische fosfatase een grote rol.

Onderzoekers brachten wortelvliescellen, die zeer rijk zijn aan het enzym, in direct contact met schijfjes tandbeen. Zij zagen op wortelcement gelijkende lagen worden gevormd. De theorie is nu dat in de mondbindweefsels cellen in het wortelvlies, dankzij hun hoge alkalische fosfatase-activiteit, fosfaationen lokaal genereren. Hierdoor treedt oververzadiging op als gevolg waarvan calcium fosfaatkristallen neerslaan op de wortels. Met het neerslaan van deze zouten worden tegelijkertijd organische bestanddelen ingebouwd die de matrix van het cement vormen. Op hetzelfde moment worden weefsels van het wortelvlies hierin verankerd.

Het wordt hierdoor zeer aannemelijk dat met alkalische fosfatase behandeld weefsel gebruikt zal kunnen worden ter bespoediging van het herstel van kaakbotdefecten - zelfs van beschadigingen elders in het skelet.