"Dieren zijn zelfstandige individuen met ethische rechten'; Toch letale dierexperimenten bij TNO

DEN HAAG, 29 OKT. Het Primatencentrum van TNO doet wel degelijk letale experimenten met apen. Dat blijkt uit de Jaaropgave Apenbestand 1990, die het centrum vorig jaar aan de directie natuur, bos, landschap en fauna van het ministerie van Landbouw, Visserij en Natuurbeheer heeft gestuurd. Daarin zegt het hoofd van de afdeling biotechniek, W.M. Klapwijk, dat in het verslagjaar 99 resusapen, 64 marmosets, drie chimpansees en één beermakaak tijdens proeven zijn overleden of afgevoerd. De beermakaak is volgens de rapportage tijdens een proef "spontaan overleden'. Verder werden in totaal elf chimpansees verkocht aan handelaren.

De oud-directeuren van het Primatencentrum D.W. van Bekkum en A.A. van Es zeiden in NRC Handelsblad van 20 oktober dat dodelijke experimenten bij chimpansees niet aan de orde zijn geweest. “In het verleden is dat wel gebeurd. Het is eigen aan een experiment dat je niet helemaal kunt voorzien wat de afloop is”, regeerde professor Van Bekkum vanochtend. De ethische commissie van TNO heeft volgens Van Bekkum geen principiële bezwaren tegen letale experimenten op ratten, honden en konijnen en evenmin op chimpansees.

De ex-directeuren weerlegden op 20 oktober beweringen van de vroegere onderzoeker Schellekens van TNO, dat werd overwogen dodelijke proeven juist toe te staan om de primatenkolonie in te krimpen. Drie weken geleden was bij TNO een begin gemaakt met het afmaken van ratten en muizen uit bezuinigingsoverwegingen.

Het Primatencentrum van TNO lijdt miljoenen verlies sinds het deel uitmaakt van het Instituut voor Toegepaste Radiobiologie en Immunologie (ITRI). Begin oktober werd daarom de directeur op non-actief gesteld en een interimmanager benoemd, die orde op zaken moest stellen. Een van zijn eerste opdrachten was de proefdierkolonies in te krimpen door de fok stop te zetten. Omdat het bezwaarlijk is de mannetjes van de muizen en de ratten apart te zetten - ze vreten elkaar dan op - werd een aantal vergast.

Volgens bio-ethicus I. Spruit, die tevens directeur is van de "apenvakbond' Pro Primates, is bij het afmaken van de muizen en ratten onrechtmatig gehandeld uit ethisch oogpunt.

“Chimpansees worden ernstig bedreigd met uitsterven en internationaal zijn er voor deze dieren regels opgesteld, die als voorbeeld kunnen gaan dienen voor andere dieren”, aldus Spruit.

“De stap van ethiek naar recht is nog steeds erg ingewikkeld. Er gelden in Nederland twee wetten die deze gang van zaken in wezen zouden moeten kunnen regelen, de Wet op de Dierproeven en de Welzijnswet voor Dieren. De eerste geeft geen rechten aan dieren, maar gaat meer over goed management. Maar de wet beveelt wel dat er in een proefdierencentrum iemand is belast met proefdierkundige controle. Hij ziet er op toe dat dieren geen onevenredig leed wordt bezorgd”, zegt hij.

“Bovendien kan een op grond van deze wet ingestelde commissie de regering wijzen op misstanden. Het probleem bij TNO is dat er een interimmanager verantwoordelijk is die tuchtrechtelijk niet kan worden vervolgd zoals een dierenarts, of in de toekomst een bioloog. Maar zelfs economisch was het afmaken van muizen en ratten onhandig, omdat ze door hun specifieke eigenschappen goed te verkopen waren”, aldus Spruit.

“Zeer recent is de Gezondheids- en Welzijnswet voor dieren in werking getreden. Met deze wet is de eigenwaarde van dieren erkend, hetgeen inhoudt dat dieren zelfstandige individuen zijn die ethische rechten hebben. Indien kan worden bewezen dat dieren om reden van het "vervangbaarheidsprincipe' worden afgemaakt zou deze wet voor het eerst kunnen worden getoetst. Met dat vervangbaarheidsprincipe wordt bedoeld dat de dieren nu worden afgemaakt en tegen de tijd dat ze voor onderzoek nodig zijn opnieuw worden aangekocht. Dat merkt de hoofdinspectie ook aan als laakbaar, want in wezen is er dan sprake van "dubbelgebruik' van proefdieren. De Dierenbescherming zou zo'n proces kunnen aanspannen”, zegt bio-ethicus Spruit.

Hij vervolgt: “Voor het parlement zou een rechterlijke uitspraak interessant kunnen zijn om te bezien of de uitwerking van de wet ook zo is als de wetgever heeft bedoeld. Het is aardig hierbij te verwijzen naar een brief die TNO en Pro Primates enkele maanden geleden hebben gestuurd naar verantwoordelijk staatssecretaris Gabor (natuurbeheer) waarin wordt opgeroepen tot een gezamenlijk Europees beleid. Dat moet er juist op zijn gericht dat centra als TNO overgaan op de fok van proefdieren, zodat ze niet uit het wild behoeven te komen. Daardoor zijn immers verscheidene apesoorten nu met uitsterving bedreigd.

“Dat TNO nu de fok van apen wil stopzetten lijkt een volgende verkeerde beslissing. De huidige kolonie apen is aanzienlijk vergrijsd. Door nu oude apen in experimenten te betrekken met een fatale afloop om de kolonie in te krimpen wordt vergeten dat in de toekomst nieuwe apen nodig zijn. Voordat een aap beschikbaar kan zijn voor een experiment moet minstens vier jaar worden gewacht. Pas dan hebben ze hun jeugdfase achter de rug. Apen kunnen overigens vijftig jaar oud worden. Moeten die weer uit het wild komen? Of duur tot zeer duur bij een andere fokker worden gekocht?

“Willen laboratoria het stempel "fatsoenlijk' verdienen dan zal vooral ook aan de lange termijn moeten worden gedacht”, meent Spruit.