Ommekeer in Litouwen

ELKE LEIDER HEEFT zijn eigen tijdperk en elk tijdperk zijn eigen leider. Vytautas Landsbergis, de president van Litouwen, heeft dat zondag aan den lijve moeten ondervinden. Na de oorvijg van mei, toen de Litouwers, door massaal thuis te blijven, zijn plannen voor een presidentieel systeem torpedeerden, heeft Landsbergis zondag een nog veel grotere nederlaag geleden: de ex-communisten kregen meer dan twee keer zoveel stemmen als Landsbergis' Sajudis en stevenen af op een absolute meerderheid in het parlement.

Het is het verhaal van de heroïek die verbleekt. Vytautas Landsbergis was een ideale leider toen de Litouwers, als eersten in de Sovjet-Unie, voor hun onafhankelijkheid opstonden: een guerrillero van de geest, taai, compromisloos, moedig, bereid risico's te nemen en volledig overtuigd van zijn gelijk en zijn uiteindelijke succes. Toen die onafhankelijkheid eenmaal een feit was begon Landsbergis' ster snel te dalen. Landsbergis bleef namelijk dezelfde strijd strijden, ook al was het slagveld veranderd en ging het niet langer om de onafhankelijkheid, maar om veel ingewikkeldere en minder heroïsche zaken als hervormingen, de markteconomie, privatisering en energieperikelen. Terwijl de president van het nieuwe Litouwen achter elke boom een communist vermoedde, al het gevaar uit het Oosten zag komen, parlementaire oppositie afdeed als iets destructiefs, een soort tijdverspilling, en de leden van die oppositie behandelde als stiekeme vijanden, raakte de Litouwse economie in een vrije val.

OP DAT NIEUWE slagveld bleek de musicoloog en professor niet langer een blanke held, maar een starre, ijdele, benepen en af en toe gewoon kinderachtige man. Zijn motto “Eerlijk werk, gezin en vaderland” kan geen massa's inspireren in een land waar geen werk meer is en waar de levensstandaard binnen twee jaar dramatisch is gekelderd. Eenderde van de fabrieken ligt stil, eenderde van de bevolking is werkloos of met onbetaald verlof, de prijzen zijn in die twee jaar met 2200 procent gestegen, benzine is er niet meer en de verwarming doet het alleen in het weekeinde. Het parlement is een slangenkuil waarin 's lands politici elkaar om onbenulligheden in de haren vliegen. Het onvermogen van Landsbergis en zijn Sajudis om begrip op te brengen voor de noden van de bevolking heeft haar niet zonder reden de overtuiging gegeven dat de politici fiedelen terwijl Rome brandt.

In die omstandigheden heeft de helft van de kiezers op Algirdas Brazauskas gestemd, de man die in de Sovjet-tijd de communistische partij leidde. Het ligt voor de hand zijn winst van zondag te zien als een bevestiging van de ontwikkeling die eerder dit jaar aan het licht trad bij de Albanese gemeenteraadsverkiezingen en de Roemeense presidents- en parlementsverkiezingen: een terugkeer van de communisten tegen de achtergrond van het falen van de democraten. Maar de vergelijking gaat mank, omdat Brazauskas geen Iliescu is. Brazauskas, communist en Litouwer, heeft tijdens de strijd om de onafhankelijkheid, toen dat voor hem persoonlijk nog heel riskant was, onomwonden tégen Moskou en vóór Litouwen gekozen. Die keus heeft hem toen al een grote persoonlijke populariteit opgeleverd - een populariteit die hem de zege heeft gebracht nu die van Vytautas Landsbergis als sneeuw voor de zon is verdwenen.