Litouwen; Polarisering wordt afgestraft

Voor verkiezingen in mineur, want dat waren gisteren de verkiezingen in Litouwen, was de opkomst nog heel behoorlijk: zeventig procent van de Litouwers ging gisteren naar de stembus om een nieuw parlement te kiezen. En als de opiniepeilers gelijk krijgen, is ook de uitslag een verrassing: de ex-communisten van Algirdas Brazauskas lijken met de winst te gaan strijken.

Het had er een campagne lang de schijn van dat de eerste parlementsverkiezingen sinds de uitroeping van de onafhankelijkheid in 1990 de Litouwers niet werkelijk konden boeien. De campagne was lusteloos en speelde zich voornamelijk op de televisie af, want de 27 deelnemende partijen en bewegingen hadden geen geld voor grote bijeenkomsten en campagnedrukwerk en bovendien, belangrijke politici als president Landbergis, minister van buitenlandse zaken Saudargas, premier Abisala en vice-president Stankevicius voerden helemaal geen campagne, de twee eerstgenoemden omdat ze niet via het districtenstelsel maar via de nationale lijst zouden worden gekozen, de twee laatstgenoemden omdat ze zich niet herkiesbaar hadden gesteld.

In plaats van thuis te blijven, hebben de Litouwers hun ongenoegen echter kennelijk op een andere manier geuit: door hun helden van gisteren te laten vallen. En het ongenoegen is groot - en terecht is het ook. De Litouwers waren in 1989 en 1990 de koplopers in de strijd voor de onafhankelijkheid van de Baltische landen; ze schaarden zich als één man rond hun blanke held Vytautas Landsbergis en ze wonnen die strijd ten koste van enkele tientallen doden. Maar twee, drie jaar later is de euforie over die zege vervlogen.

Anno 1992 gaat het de Litouwers om het overleven. De onafhankelijkheid is er gekomen, maar met die onafhankelijkheid kwam ook het besef dat het land, ten tijde van het Sovjetrijk een industriële koploper in de Unie, het economisch zonder dat reusachtige achterland niet redt en dat het economisch niet in staat is op eigen benen te staan. Het wegvallen van de Sovjet-markt heeft desastreuze gevolgen gehad. Alleen al dit jaar zijn de prijzen met vijfhonderd procent en is de werkloosheid met achthonderd procent gestegen. De industriële produktie is alleen dit jaar al met 45 procent gedaald. Bijna een op de drie werknemers is zijn baan kwijt of door zijn werkgever met onbetaald verlof gestuurd. De lonen houden geen gelijke tred met de prijsstijgingen, integendeel: het minimumloon daalde sinds juni van dit jaar van omgerekend tien naar zeven dollar per maand, het gemiddelde maandinkomen liep in dezelfde periode van vijftig dollar terug naar 43 dollar - en de prijzen blijven stijgen. 47 procent van de Litouwers leeft op of onder de armoedegrens.

Vooral de energieschaarste is nijpend. Sinds oktober levert Rusland weliswaar weer olie en gas, maar tegen wereldmarktprijzen die Litouwen niet kan betalen. Omdat Litouwen, afgezien van de kerncentrale van Ignalina die wegens diverse defecten is stilgelegd, geen eigen energiebronnen heeft, moeten de kinderen op school de lessen met de winterjas aan volgen, zijn de eerste ziekenhuizen al gesloten omdat ze niet kunnen worden verwarmd, zijn buslijnen opgeheven, krijgen alleen ambulances, de brandweer, begrafenisondernemers en bedrijven die voedsel transporteren nog benzine en zien steeds meer Litouwers zich gedwongen bij ontstentenis van andere mogelijkheden hun voedsel in de open lucht, op houtvuurtjes, te koken. En dat terwijl de winter nog moet komen.

Bij de economische malaise komt de politieke. De 141 zetels tellende Seimas, het Litouwse parlement, is een slangenkuil geworden waarin men elkaar naar believen zwart maakt. In die politiek heeft zich een tweedeling voltrokken. De blanke held Landsbergis is een polarisator bij uitstek gebleken die inmiddels al zijn aureolen is kwijtgeraakt: zijn starheid, zijn koppigheid en zijn filosofie van 'wie niet voor ons is, is tegen ons' heeft Litouwen politiek in een doodlopende straat gebracht. Landsbergis en zijn Sajudis, de onafhankelijkheidsbeweging van vroeger, zien nog altijd het grote gevaar uit het Oosten komen en leven mentaal nog in de periode 1989 en 1990: de barricaden rond het parlementsgebouw die de Russen moeten tegenhouden zijn hun liefste symbool. Zij hebben iedereen die het niet met Sajudis eens was - inclusief de liberalen, de sociaal-democraten en de christen-democraten - voor "communisten' uitgemaakt en hun campagne geconcentreerd op het thema "Grote Schoonmaak', dat staat voor de radicale zuivering van de Litouwse samenleving van iedereen die in het Sovjet-verleden de handen vuil heeft gemaakt. Het is de beste weg naar de ondergang van het land, want afgezien van een handvol dissidenten heeft iedereen in Litouwen - inclusief de meeste medewerkers van Landsbergis zelf en de meeste voorlieden van Sajudis - tot op zekere hoogte met het Sovjet-systeem samengewerkt, al was het maar omdat men nu eenmaal binnen dat systeem moest overleven.

De samenstelling van de nieuwe Seimas is nog onduidelijk. Zeventig van de 141 zetels zijn gisteren via het stelsel van de evenredige vertegenwoordiging gevuld, de 71 andere via het districtenstelsel. In districten waar geen kandidaat de absolute meerderheid heeft behaald, volgt een tweede ronde. Maar duidelijk lijkt wel dat de Litouwers gisteren Landsbergis, zijn Sajudis en zijn concept van een "Grote Schoonmaak' als een baksteen hebben laten vallen.

Sajudis had zich voorgenomen alleen, of samen met de christen-democraten te gaan regeren. Mocht zo'n coalitie bij het ontbreken van een meerderheid niet mogelijk zijn, dan zou een coalitie van de Centrumpartij, de sociaal-democraten, de liberaal-democraten en de Nationale Vooruitgangsbeweging, het wellicht wel redden. Die mogelijkheden zijn nog niet van de baan. Vast staat in elk geval dat Litouwen een krachtige oppositie krijgt. Tegen alle verwachting in, want met de ex-communisten, de LDDP (Litouwse Democratische Partij van de Arbeid) van Algirdas Brazauskas, de man die tijdens de onafhankelijkheidsstrijd onomwonden voor Litouwen koos en met Moskou brak, had tot gisteren niemand werkelijk gerekend. Brazauskas werd niettemin de grote winnaar, gisteren, op een thema dat in de campagne van de andere partijen zo pijnlijk ontbrak, het thema van de nationale verzoening.