Geen zin klinkt gewoon in hoorspel van Emile Zola

Hoorspel: De verovering van Plassans, Zondag Radio 4, 17.00-18.00u.

Een hoorspel naar een historisch onderwerp is eigenlijk een kostuumstuk voor stemmen. We hoeven de personages niet te zien, zodra ze met het geweld van hun dictie over de radio komen, staan ze meteen ook in levenden lijve voor ons. In de vierdelige hoorspelserie Les Rougon-Macquart naar de gelijknamige reeks van twintig romans door Emile Zola gaan de acteurs door alle toppen en dalen van hun verbale vermogens en intonatie.

Er wordt gezucht en gesteund en gefluisterd, geschreeuwd, geweend. Er klinkt het geluid van de "volle krop". Je ziet de acteurs al sprekend fronsen met de wenkbrauwen of met tegenzin de woorden uitspugen. Op de Bühne van de schouwburg zouden we dit een enorme overacting noemen. Het hoorspel daarentegen is zelden naturel of ingetogen, eigenlijk klinkt geen zin gewoon. Deze tendens in het hoorspel is me eerder opgevallen: des te ingetogener het toneel, des te exuberanter het hoorspel. Dat was zo met de radiodrama's naar boeken van Theun de Winter, en nu dan in extremer vorm met Zola.

Hans van Hechten heeft het bewonderenswaardige werk verricht de omvangrijke romancyclus over de familie Rougon-Macquart tot vier uur te comprimeren. Daarbij vallen de accenten op de tijdloze thema's (liefde en dood) en in iets mindere mate op de politieke en sociale woelingen van het Frankrijk van meer dan een eeuw terug. Het begint al meteen sfeervol met onweer en een geweer dat onder een grafzerk ligt verstopt. Hoofdpersoon en verteller Pascal Rougon (Peter Aryans) heeft van zijn familie dossiers aangelegd, die gaandeweg het hoorspel worden geopend. Veel deugt er niet. De luisteraar is getuige van een kroniek van ellende, mislukking en dood. Alleen al de strijd tussen de republikeinen en de aanhangers van Napoleon levert treffende scènes.

Soms werd het me teveel, dan miste ik node enige kalmte en afstandelijkheid. Hoeveel pathetiek kan een luisteraar verdragen? Een van de hoogtepunten van de serie is de wijze waarop de zuster van Pascal Rougon, Marthe Mouret (Henriëtte Tol), zich op sleeptouw laat nemen door de geestelijke Faujas. Henriëtte Tol is uitstekend als de verveelde vrouw, op zoek naar koortsige verleiding.

Aan het dramatisch opgezette slot verbrandt een der vrouwelijke hoofdpersonen van de Rougons het archief van de Macquarts. Het kwaad is uitgeroeid, de familie Rougon zegeviert. Langzaamaan komt het hoorspel met het vierde deel in kalmer vaarwater. De onbesuisde pathetiek verdwijnt, de aandacht richt zich op de zeggingskracht van de tekst. En die is groot. Zeker wanneer die wordt vertolkt door Peter Aryans als de verteller. De naturalistische stijl waarin Zola schreef, en die zoveel invloed heeft gehad op Nederlandse auteurs als Frans Coenen en Louis Couperus, heeft in Les Rougon-Macquart een waardige uitdrukking gekregen. En voor de lezers onder de luisteraars: uitgeverij Van Oorschot brengt binnenkort de gehele romanreeks op de markt.

    • Kester Freriks