Verwachtingen van terugkerende ballingen in Zuid-Afrika

Impact: Terug naar Transkei, Ned. 3, 23.20-0.005u.

Voor Patric Mtshaulana is de terugkeer naar Transkei een cultuurschok. Zijn geboorteland, Zuid-Afrika, heeft hij jaren geleden na het scholierprotest in Soweto (1976) verlaten. Mtshaulana trok naar Nederland, trouwde hier met een Nederlandse vrouw en bouwde een gezin op. Fietsend door verzorgde straten van de Nederlandse samenleving besluiten ze Zuid-Afrika te bezoeken, terug naar Transkei dat ooit de stempel thuisland opgedrukt kreeg, naar Zuid-Afrika dat door geweld wordt verscheurd.

Het Impact-team van de VARA legde de terugkeer van Mtshaulana op film vast en registreerde de gevoelens, hoop en emoties bij hem en zijn familieleden. Het is een menselijke, bewogen documentaire geworden die een beter beeld geeft van het dagelijkse leven in Zuid-Afrika dan menige film over de politieke situatie waarin het lijkt alsof het land overal en op alle plekken in een burgeroorlog verzeild is geraakt. Er is geweld, erg veel geweld in Zuid-Afrika en het wordt steeds erger. De documentaire verliest dit aspect niet uit het oog maar blijft zich toch voornamelijk concentreren toch op de alledaagse leven in Transkei en de woonoorden. Dat is de kracht van deze documentaire. De zwakte is echter dat het geweldsaspect wat gefragmenteerd naar voren wordt gebracht, met zeer korte shots van de bloedbaden in Boipatong en Ciskei. De kijker valt van gesprekken in het dorp onverwachts in de schietpartijen die bekend zijn uit de recente nieuwsbeelden. Het is een bruuske overgang, zonder uitleg en context.

De documentaire geeft ook een goed beeld van verwachtingen en vooruitzichten van de terugkerende ballingen in Zuid-Afrika. Ze hebben vaak, net als Patric, het land verlaten om de gewapende strijd van het ANC tegen de blanke regering te voeren. Die strijd is nooit goed uit de verf gekomen, er is geen sprake van een duidelijke overwinning of nederlaag. Zuid-Afrika heeft zich begeven in een veranderingsproces met veel verwarring: de regering zit er nog, het ANC heeft een wettige status en de woonoorden worden verscheurd door onderling geweld. Voor een terugkerende balling is het leven niet eenvoudig. Er is geen werk, er zijn weinig mogelijkheden voor een opleiding en er is een permanente situatie van onzekerheid.

De kracht van de documentaire is ook de hoop die er uitspreekt. Voor menig waarnemer is Zuid-Afrika een verloren zaak, een land met recessie, geweld en een bittere machtsstrijd. Patric is niet gedeprimeerd, hij hoopt dat er een nieuwe regering komt, een betere infrastructuur, meer onderwijs en werk. Het is allemaal veel tegelijk, maar het is de wil tot overleven die Zuid-Afrika op de been houdt.