Milieubesluit EG zal export afval naar Derde Wereld en Oost-Europa opjagen

BRUSSEL, 22 OKT. Historisch of hypocriet - het besluit om EG-landen in 1994 toe te staan afval uit andere lidstaten te weigeren is voor meer interpretaties vatbaar. Historisch, omdat de EG voor het eerst op een belangrijk terrein besluit om milieu boven economie te stellen en voortaan het echt gevaarlijke afval thuis te houden. Hypocriet, omdat de export van EG-afval naar Oost-Europa en de Derde Wereld met iedere nieuwe strenge Europese regel wordt opgejaagd.

Het staat na de beslissing van dinsdag in Luxemburg wel vast dat er volgend jaar in Europa geen "afvalmarkt zonder grenzen' zal ontstaan. In zoverre is ook de milieulobby tevreden - het spookbeeld van "The Single European Dump' is ongegrond gebleken. Nederland en de andere lidstaten kunnen nu ongestoord investeren in eigen (dure) verbrandingsovens, opslagterreinen en transportmiddelen. Het aanbod van binnenlands afval is immers gegarandeerd; import en export kunnen worden verboden. De lidstaten mogen straks kiezen: of ze verbieden in één keer alle afvalhandel met andere lidstaten, of ze beoordelen per transport of de zending het land in mag.

De nieuwe EG-verordening verplicht tot een uitgebreid systeem van kennisgevingen en vergunningen, die de lidstaten in staat stellen op ad hoc-basis zendingen te weigeren. Voor kleinere landen die zo voor zeer hoge kosten komen te staan, is een uitzondering gemaakt. Iedere lidstaat begreep immers dat Luxemburg zich geen verbrandingsoven voor radio-actief ziekenhuisafval kan veroorloven. Andere lidstaten worden dan verplicht mee te werken. Lukt dat niet, dan bemiddelt de Europese Commissie. In Luxemburg was de stemming dinsdag opgetogen: de soevereiniteit van de lidstaten werd bevestigd, de communautaire solidariteit is hoog gehouden en het milieu boekte een overwinning op de interne markt als politiek ideaal.

De EG lijkt inderdaad ernst te maken met het streven “geheel zelfverzorgend op het gebied van afvalverwijdering” te worden, zoals de preambule van de verordening wil. Maatgevend voor het beleid zal voortaan het "afvalbeheersplan' van de individuele lidstaten zijn, niet de markt van vraag en aanbod. De enige vrees van de EG-landen is dat de Europese rechter straks roet in het eten zal gooien. “Wat gebeurt er als een handelaar op een verbod stuit en een beroep op het Verdrag van Rome doet door te zeggen dat hij aan "dienstverlening' doet?”, zo vraagt een diplomaat zich af. Het valt niet uit te sluiten dat de rechter dan het rechtsbeginsel van vrije circulatie van personen, goederen en diensten uit het Verdrag van Rome zal toepassen. Daar ging het toch ook om in de Europese Gemeenschap - een liberale economie-zonder-grenzen? Dat daar voor afval een gesloten planeconomie-mèt-grenzen naast wordt gezet, is tegenstrijdig.

Een veel groter vraagteken kan echter gezet worden bij de afvalhandel met andere landen dan de Europese Gemeenschap of de voormalige Europese Vrijhandels Associatie. In de handel met die buitenwereld blijft de deur op een forse kier. De nieuwe verordening stelt onomwonden de eis dat het verboden is om gevaarlijk afval uit te voeren. Afvalstoffen die echter voor “nuttige toepassing zijn bestemd” mogen het EG/EVA-gebied wel verlaten. Als voorwaarde geldt dat het ontvangende land òf de Conventie van Bazel moet hebben getekend òf met het exporterende land een "regeling' moet hebben getroffen.

De EG stelt dan nog als voorwaarde dat recyclering, transport en opslag “milieuhygiënisch verantwoord” moeten plaatsvinden, hetgeen achteraf gecontroleerd moet kunnen worden. Het mag bovendien alleen gaan om stoffen die op de zogeheten "groene lijst' van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling voorkomen. De 68 Afrikaanse en Caraïbische landen die lid zijn van de ACP blijven dan weer gevrijwaard - ook van de handel in "nuttige afvalstoffen'.

Bij Greenpeace in Brussel wordt de gekozen exportregeling zo lek als een mandje gevonden. De normen die de EG stelt zijn vaag, moeilijk controleerbaar of onttrekken zich aan het gezichtsveld van de EG. Wat stelt nu een "regeling' voor? “Een fax-velletje van iemand die zich competent waant”, zo zegt een milieu-lobbyïst, enigszins schamper. De afvalhandelaars zoeken consequent naar de zwakste schakel - zo kon er mèt toestemming van de overheid een lading gif in Somalië terecht komen. Met de categorie "nuttige afvalstoffen' wordt voortdurend gerommeld. Eerder dit jaar ontving Albanië een kleine 600 ton onbruikbare pesticiden uit voormalig Oost-Duitsland. De afvalhandelaar had het als "humanitaire hulp' aangeboden en beweerd dat de Albanese landbouw er nog veel aan zou hebben. De Albanese regering ging gretig akkoord, daar "nuttige toepassing' verzekerd leek. Het land heeft er nu een gifdump bij.

Ook bona-fide zakelijke voorstellen aan ontwikkelingslanden geven haarfijn het morele dilemma aan waarin de EG zich met deze export-regeling begeeft. De Albanese regering studeert thans op een voorstel om geheel gratis een "energiecentrale' op haar grondgebied te ontvangen, waarin jaarlijks 850.000 ton "industrial residues' uit de VS en Europa zullen worden verbrand. Albanië zou er over een periode van vijf jaar 500 miljoen dollar mee verdienen. De electriciteit is gratis, evenals de assen uit de oven, waarmee wegen kunnen worden verhard en huizen gebouwd. Albanië mag ook de vaten houden, waarin de "brandstof' is aangevoerd. De vervuiling blijft uiteraard binnen “aanvaardbare Amerikaanse en EG milieu-eisen”, beweert de offerte.

Maar, zo vraagt de milieulobby zich af, wie gaat dat controleren? Albanië zelf? De EG? De energiecentrale is zo een symbolisch geschenk van de geïndustrialiseerde wereld die steeds strenger (en dus duurder) voor zichzelf wordt en daardoor steeds meer behoefte krijgt aan "nuttige toepassing' van het eigen afval elders. Aangezien daar volgens de EG-regels behalve verbranding en "recycling' ook "verder gebruik', zelfs "opslaan voor verder gebruik' onder valt, heeft de Gemeenschap nog voldoende speelruimte. “Wat vroeger gewoon gedumpt werd, zal nu "gebruikt' worden. Behalve het afval zelf exporteren we nu ook de verwerking”, meent de Greenpeace-activist. “Veel zal er in de praktijk niet veranderen”.

    • Folkert Jensma