Gemakzuchtige oplossing en vaag onbehagen in Grenzen

Voorstelling: Grenzen van Kristian Kanstadt door De Factorij. Spel: Esgo Heil, Matthias Maat, Felix-Jan Kuypers; decor en licht: Rob van Putten. Gezien: 8/10 Toneelschuur Haarlem. Nog te zien: t/m 5/2.

Matthias Maat, Esgo Heil en Felix-Jan Kuypers - die zich afficheren als Maat & Heil & Co - hebben hun nieuwe voorstelling Grenzen genoemd, daarmee doelend op hun betrokkenheid bij wat er in de maatschappij gebeurt. Zo slaat de titel niet alleen op het gelijknamige boek van generaal Haushofer waaruit Hitler inspiratie putte bij het ontwikkelen van zijn plannen voor het Derde Rijk, maar Grenzen verwijst ook naar de huidige situatie in het grenzenloze Europa. In een begeleidend commentaar beloven de makers die situatie van een kritische kanttekening te voorzien.

Dit gebeurt tegen de achtergrond van het Beierse familiedrama waarvan sprake is in het boek Grenzen. Maat, Heil en Kuypers tonen het conflict tussen vader en zoon Haushofer dat ontstaat naar aanleiding van de rassentheorieën en nationaal-socialistische opvattingen van de generaal. Zijn zoon kan zich niet vinden in diens nazi-sympathieën en stelt zijn vader verantwoordelijk voor de oorlogsgruwelen. De joodse vrouw van Haushofer speelt in dit conflict een vreemde en dubbelzinnige rol: ze neemt het vaak op voor haar zoon maar tegelijk wil ze haar man niet afvallen en hoort ze aan hoe hij fulmineert tegen "agressieve, gedegenereerde rassen' die het Germaanse volk bedreigen.

De drie acteurs die ieder een persoon uit het gezin voor hun rekening nemen stappen regelmatig uit hun rol en zijn dan plotseling drie vrienden die met brandende waxinelichtjes een denkbeeldig schaakbord bespelen. Dat is een tamelijk ridicule bezigheid waarbij ze voortdurend hun vingers branden, maar veel onzinniger nog is de conversatie die ze intussen voeren. Op een achteloze toon, die waarschijnlijk ironisch uitgelegd moet worden, strooien ze met begrippen als "Europese identiteit' en "etnische zuiveringen'. Veel verder dan de vraag wat VVD-leider Bolkestein en president Milosevic met deze uitspraken bedoelen komen ze niet, met als gevolg dat deze kritisch bedoelde opmerkingen volstrekt in de lucht blijven hangen.

Grenzen is, als ik het wel heb, gebaseerd op de veronderstelling dat de nu gevoerde discussie over het minderhedenbeleid onder extreme omstandigheden kan ontaarden in rassenwetten die in de Tweede Wereldoorlog gangbaar waren. Maat, Heil & Co hebben echter niet de moeite genomen hun onbehagen hierover duidelijk te formuleren. Of misschien wisten ze eigenlijk zelf niet goed hoe ze hun weinig omlijnde uitgangspunt vorm moesten geven in een voorstelling.

Dus dan maar de gemakzuchtigste oplossing: roep eerst geëxalteerd dat de ziel van het Germaanse volk bewaakt moet worden door Europa van vreemde smetten vrij te maken en refereer vervolgens op nadenkende toon aan de brand die enige tijd geleden een Amersfoortse moskee in de as legde. Zonder dat er iets wezenlijks is gezegd, is nu toch de indruk gewekt dat we te doen hebben met van historisch besef doordrongen critici van de moderne tijd.

    • Noor Hellmann