Met Marijnen de nachtmerrie in

Voorstelling: Bataille/bataille, naar twee vertellingen van Georges Bataille. Gezelschap: Noord Nederlands Toneel. Regie: Franz Marijnen. Film en video: Kit Fitzgerald. Composities: Peter Gordon. Decorontwerp: Santiago del Corral. Spel: Ad Bastiaanse, Maja van de Broecke, Wilke Durand e.a. Gezien: 17/10 Grand Theatre, Groningen. T/m 8/11 aldaar.

In de vertelling Het oog (Histoire de l'oeil, 1928) doet Georges Bataille op ondubbelzinnige wijze verslag van de erotische avonturen die de zestienjarige Simone en de even oude ik-figuur met elkaar beleven. Bij een van hun ontmoetingen tilt het meisje opeens haar rokken op en met haar blote billen gaat zij pardoes in een schoteltje melk zitten dat voor de kat bestemd is. De jongen, bevend van opwinding, vlijt zich aan haar voeten. Voor het eerst ziet hij "haar zwartroze vlees, nat in de witte melk'.

Hoe zet een regisseur zo'n scène in theater om zonder van pornografie beticht te worden? Franz Marijnen, die zich wel vaker met omstreden schrijvers bezighoudt, heeft een elegante oplossing voor dat probleem gevonden. Hij zet de ik-persoon in een gemakkelijke leunstoel en voor de ogen van de jongen laat hij niet minder dan zes Simones tegelijk opdraven. Zodra deze keurige Franse schoolmeisjes hun achterste allemaal tegelijk in de melk gedoopt hebben slaan zij hun schoteltje als op commando stuk. Van een spontane ingeving maakt Marijnen een plechtig ritueel, mooi om te zien en totaal niet zinnenprikkelend.

Voor een vervreemdingseffect zorgen niet alleen de soms meer dan dubbel bezette rollen, maar ook de talloze bijfiguren. Vaak zien we "de schrijver' zelf vanachter een tafeltje toekijken en bovendien wandelen er diverse vertellers, gewapend met microfoon, tussen de spelers door, alsmede cameralieden die ter plekke close ups van de scènes maken.

Prachtig is bijvoorbeeld de op een reusachtig filmdoek geprojecteerde close up van een doorzichtige, met water gevulde schotel, waarin Simones hand het ene ei na het andere laat plonzen. Eieren spelen een belangrijke rol in dit verhaal. Simone kraakt ze tussen haar billen, ze laat ze over haar lichaam rollen, ze slurpt ze op. In haar mateloze honger naar nieuwe erotische ervaringen verruilt zij de eieren algauw voor de teelballen van een stier, en de stiereballen voor het oog van een mens. Op dezelfde glijdende wijze gaat seks over in geweld en geweld in dood. Ook de toeschouwers glijden steeds verder de nachtmerrie binnen, met behulp van een verrijdbare tribune die soms vervaarlijk dicht naar het podium wordt toegetrokken.

Bataille strikt zijn lezers met eerst nog vrij onschuldige pornografische verhaaltjes en maakt hen dan tot medeplichtigen van een reeks steeds wredere handelingen. Marijnen, ofschoon hij de toeschouwer de lust tot meegenieten al dadelijk ontneemt, bereikt uiteindelijk precies hetzelfde resultaat. Hij beschikt dan ook over veel meer middelen dan de taal alleen. Donkere orgelklanken begeleiden de eerste tot en met de laatste scène, waarin een priester op beestachtige wijze wordt vermoord. Volgens Bataille, die ooit zelf priester wilde worden, hoort het sacrale net als de erotiek bij het rijk van het Kwaad, omdat in beide gevallen de rede losgelaten wordt. Steeds minder mensen zoeken hun heil in de religie, maar het verlangen naar extase blijft. Op het filmdoek zien we een stervende priester met een verwrongen, bloedend gezicht, als een Christus met de doornenkroon. Uit de luidsprekers galmt een gebed van dood en verlossing.

Soms doet Marijnens "Totaltheater' eerder aan Wagner denken dan aan de sobere stijl van Bataille. Een verademing na al dat visuele en akoestische geweld is dan De Dode: een even simpele als virtuoze film over de naakte Marie die zich in een herberg bewusteloos drinkt.

"Wij maakten geen ongevaarlijke huiskamerstukjes, we brachten teksten in associatief verband, met dans, beelden en muziek', zei Franz Marijnen eens over zijn uiterst produktieve tijd bij het RO-Theater. Het is alsof hij het vandaag beweerde, want de uitkomst van zijn strijd tegen Batailles teksten is een grootse en verontrustende voorstelling.

    • Anneriek de Jong