Italiaanse tv wil niet langer "stem van de baas' zijn

De christen-democraten bepalen wat Rai Uno meldt, Rai Due heet in de wandeling "TeleCraxi' en de ex-communisten hebben op Rai Tre "TeleKabul'. Maar in de fin de régime sfeer die nu in Italië hangt, groeit het verzet tegen de televisiemafia.

ROME, 19 OKT. Toen onlangs de christen-democraten een verpletterende nederlaag leden bij lokale verkiezingen in Mantua, was dat de opening van alle kranten. Maar het journaal van de staatszender Rai Uno bracht dat op zijn eigen manier: als een van de laatste onderwerpen, verwarrend gemonteerd, het verhaal nauwelijks verstaanbaar door de luide muziek die er "onder' was gezet, en zonder een tabel met de uitslagen. Het was nieuws dat niet zo goed uitkwam.

Sinds de drie zenders van de Rai in 1976 werden verdeeld onder de drie grootste partijen, zijn de journaals in veel opzichten een spreekbuis van die partijen geworden. De christen-democraten vertellen wat Rai Uno moet melden, het telegiornale (TG) van Rai Due heet in de wandeling "TeleCraxi', naar de socialistische partijleider, en de ex-communistische Democratische partij van links heeft op Rai Tre de beschikking over "TeleKabul', naar de hoofdstad van Afghanistan.

In de fin de régime sfeer die nu in het land hangt, groeit het verzet tegen deze politieke kleuring van het nieuws en tegen de greep die de politieke partijen op de Rai hebben. Afgelopen zaterdag trotseerden enkele duizenden mensen in Rome de regen en de harde wind voor een protestmars, achter een enorm spandoek "tegen de mafia van radio en tv'.

Het was een bonte stoet. Voorop liepen de aanhangers van Marco Pannella, de non-conformistische leider van de kleine Radicale Partij, die de protestmars had georganiseerd. Daarachter kwamen de zwarthemden van de neo-fascisten, die regelmatig de rechterarm omhoog brachten; aanhangers van de protestpartij Lega Nord; communistische hardliners die niets van de naamsverandering van hun ex-partij willen weten; en werknemers van de Rai die het zat zijn dat hun carriere wordt bepaald door partijtrouw en niet door hun bekwaamheden.

“Weg met de lottizzazione”, de verdeling van baantjes over de partijen, riepen ze. “Wij willen echte informatie.” Om het bijzondere karakter van dit protest te onderstrepen reed in de open laadbak van een vrachtwagen een dixielandbandje mee, een vrijwel onbekend fenomeen in Italië.

Juist nu het land in een stroomversnelling is gekomen, wordt goed zichtbaar hoe sterk de nieuwsvoorziening op de zenders politiek is gekleurd. De kijkers naar TG1, het journaal van Rai Uno, weten weinig van de enorme crisis binnen de christen-democratische partij. Wie afstemt op TG2, krijgt nauwelijks iets te horen over de enorme corruptieschandalen waar de socialistische partij mee worstelt. En voor TG3 is de PDS de trotse aanvoerder in het protest tegen de regering, terwijl ook haar aanhang aan het afkalven is ten gunste van de nieuwe protestpartijen. Het is juist deze laatste groep die het grootste slachtoffer is van het voortdurend preken voor eigen parochie in de Rai-journaals.

Veel Rai-journalisten weigeren nog langer la voce del padrona, de stem van de baas, te spelen. Een groot aantal van hen heeft carrière gemaakt omdat zij de juiste partijbonzen kenden. Maar met het protest van de kiezers groeit ook het protest van de tv-journalisten.

Bij TG1 heeft de redactie het vertrouwen in haar hoofdredacteur opgezegd wegens de voortdurende politieke manipulatie van het nieuws. Aanvoerders van dit protest zijn twee vrouwen: de sprankelende Lilli Gruber, droom van alle mannelijke tv-kijkers en deze zomer opnieuw slachtoffer van paparazzi die dagen op wacht hebben gelegen voor een naaktfoto, en Angela Buttiglione, een degelijke matrone die te oud is voor paparazzi maar met haar moederlijke uitstraling zeer populair is bij de kijkers. Gruber, die het veel-bekeken lunchjournaal presenteert, nam de dag na Mantua wraak door het verkiezingsverhaal nog eens over te doen, nu wel zoals het hoort.

Hoofdredacteur Bruno Vespa zit er nog, want hij beschikt over een flinke dosis zitvlees. Als iemand hem wegkrijgt, zullen dat niet Gruber en Buttiglione zijn, maar Mino Martinazzoli, de nieuwe leider van de christen-democratische partij. Martinazzoli heeft dit weekeinde gezegd dat hij de greep van de partijen op de Rai wil opheffen. Mensen moeten worden benoemd omdat ze hun vak goed verstaan, niet omdat ze goed liggen binnen een van de drie partijen, zei Martinazzoli.

Dat zou een radicale ommekeer betekenen. De greep van de drie grootste partijen op "hun' zenders is zo sterk dat vrijwel alle banen naar eigen mensen gaan. De Rai wordt op twee manieren gebruikt voor het handhaven van de macht van de partij: op de journaals als filter voor onwelgevallige informatie, en in het algemeen als reservoir voor banen en daarmee voor stemmen.

Daarom bestaat er in brede zin scepsis over de uitspraken van Martinazzoli. De chef-binnenland van Rai Uno, Nino Andreoli, zegt: “Het lijkt me moeilijk dat de politieke partijen uit de Rai stappen. De politiek zit ons structureel op de nek.” Martinazzoli moet zelf de knoop doorhakken: traditioneel komt er een nieuwe president van de Rai als er een nieuwe partijleider van de christen-democraten aantreedt.

Dit groeiende verzet tegen de verpolitisering van de Rai vergroot de crisis die de Italiaanse staatsomroep doormaakt. Zij zit diep in de schulden, door jaren van geldverspilling, vriendjespolitiek en inefficiëntie. De overkoepelende staatsholding IRI voelt er steeds minder voor om deze tekorten aan te vullen. Het kabinet heeft vorige week voorstellen voor privatisering doorgeschoven naar volgend jaar. En het parlement heeft het verzoek om meer reclame te mogen uitzenden, tegengehouden.

Ieder jaar stelt een parlementaire commissie vast hoeveel reclame de Rai mag verkopen. Als concessie is dit jaar het maximum niet in geld, maar in tijd vastgesteld. De Rai moet zich aan de wettelijke tijdsmaxima voor de staatszenders houden van vier procent reclame per week en twaalf procent per uur. De commerciële zenders hebben meer speelruimte: maximaal vijftien procent reclame per dag en achttien procent per uur.

Door de storm van kritiek op de politieke kleuring, door het geldgebrek en door de onzekere politieke situatie maakt de Rai een enorme crisis door. Tussen de bedrijven van dit drama door is inmiddels de verhuizing begonnen van het gebouwencomplex vlak bij het centrum naar een nieuw onderkomen aan de rand van de stad. Het is een stuk verder lopen, als er weer een protestmars moet worden gehouden. Maar met een nieuw gebouw komt mogelijk ook een nieuwe wind.