Er is niets mis mee als burgemeester ook rechter is; In Roermond dreigt een conflict nu een burgemeester is voorgedragen als rechter-plaatsvervanger.; Ons staatsrecht kent geen strikte machtenscheiding

Bij de rechtbank Roermond is een principieel conflict gerezen over de aanbeveling aan de regering door die rechtbank van de Hunselse burgemeester J.A.M.L. Houben als rechter-plaatsvervanger. De ene helft van de Roermondse rechters is daar tegen; de andere helft plus één is daar vóór. De voorstanders hopen een specialist in huis te halen; de tegenstanders vrezen dat met de benoeming van een burgemeester tot rechter de trias politica - de scheiding tussen rechtspraak en bestuur - wordt opgeheven.

Al eerder is in deze krant opgemerkt dat de Wet op de Rechterlijke Organisatie een dergelijke combinatie van functies niet verbiedt. Gemeenteraadsleden wordt wettelijk zelfs uitdrukkelijk toegestaan rechter te worden. Deze bepaling dateert uit de vorige eeuw toen rechters volgens de wetgever slechts “weinig werk en tijd te over” hadden. In die tijd werden vertegenwoordigende en bestuursfuncties vaak door rechters vervuld. Maar ook nu nog is de benoeming van een burgemeester of een raadslid tot rechter-plaatsvervanger geen unicum. "Berucht' was het raadslidmaatschap van de Amsterdamse rechter A.J. Cnoop Koopmans in de jaren tachtig. Twee jaar geleden werd de burgemeester van Nieuwleusen, A.B.L. de Jonge, als rechter benoemd in de rechtbank Zwolle.

Eén en ander neemt niet weg dat het vraagstuk van de politieke nevenfuncties ook in het parlement al enige jaren een hot item is. Sinds 1987 hangt de Tweede Kamer bij de begrotingsbehandeling als een teckel aan de minister van justitie, en vraagt om inzicht in de aard en de omvang van de nevenfuncties van de leden van de rechterlijke macht. En even zo vaak wimpelt de regering de vragenstellers af door er op te wijzen dat het hier een interne aangelegenheid van de rechterlijke macht betreft, waarmee zij geen bemoeienis heeft. Vooral het VVD-Kamerlid Wiebenga en het dagblad De Telegraaf werpen zich op dit punt al jaren op als waakhonden van onze democratie.

Op dit moment is er echter een wetsvoorstel over rechterlijke nevenfuncties onderweg naar de Raad van State. De inhoud van het wetsvoorstel is nog niet openbaar, maar aangenomen mag worden dat hierin voorstellen worden gedaan voor de registratie en openbaarmaking van nevenfuncties van leden van de rechterlijke macht. Een uitbreiding van de onverenigbaarheden - bijvoorbeeld met het lidmaatschap van de gemeenteraad of het burgemeesterschap - valt niet te verwachten. Ook de Nederlandse Vereniging van Rechtspraak was daar in het verleden niet voor.

De achtergrond van de belangstelling van de Tweede Kamer voor de nevenfuncties is sterk verweven met de commotie die de (commerciële) nevenfunctie van de (inmiddels: oud-)president van de rechtbank Almelo, Van den Biesen in 1986 teweeg bracht. Van den Biesen zou als commissaris bij een vleesbedrijf belanghebbende zijn geweest bij een door hem opgelegd stakingsverbod. Naar aanleiding hiervan ontstond een discussie over de openbaarmaking van rechterlijke nevenfuncties.

Terug naar Roermond. Allereerst rijst de vraag of het uitlekken van het meningsverschil tussen de "Limburgse' rechters wel zo'n "ernstige zaak' is als de president van de rechtbank Roermond, G. Wind, doet voorkomen. Toegegeven, het is weinig elegant om uit de school te klappen over een besloten vergadering, al kan men zich afvragen of in gevallen als deze niet een hoger doel gediend moet worden dan het strikt collegiale. Overigens verbiedt de Wet op de Rechterlijke Organisatie een dergelijk "lekken' uit de aanbevelingsvergadering niet. Dit in tegenstelling tot het "lekken' over het besprokene in de raadkamer dat volgens art. 28 van de Wet RO geheim is. Bovendien is het voor de burger een geruststellende gedachte dat binnen de Roermondse rechtbank kennelijk zo scrupuleus wordt gewaakt over onze rechtsstaat. Dat is al een argument om Houben - die als rechter-plaatsvervanger waarschijnlijk niet als unus iudex zal optreden - te benoemen.

Meer openbaarheid over de argumenten die een rol spelen bij rechtersbenoemingen zou ook in overeenstemming zijn met het groeiend aantal pleidooien onder juristen vóór de invoering van dissenting en concurring opinions, waarbij minderheids- of afwijkende standpunten in de raadkamer worden gepubliceerd. Vooral nu rechters in toenemende mate moeten oordelen over delicate maatschappelijke vraagstukken, is inzicht in de organisatie en in het functioneren van de rechterlijke macht van belang voor het vertrouwen in haar.

Het beroep van de tegenstanders op het dreigende failliet van de trias politica lijkt mij wat pathetisch. Ons staatsrecht kent geen strikte doorvoering van de machtenscheiding. Praktisch hoeven er ook geen problemen te zijn: in het verleden werd gezorgd dat rechters met gevoelige dubbelfuncties bepaalde zaken, waarvoor zij in een andere hoedanigheid mede-verantwoordelijkheid droegen, niet kregen toegewezen. De betrokkenen (rechter/burgers) hebben hier trouwens zelf ook een verantwoording. Mocht bij belangenverstrengeling de burgemeester al niet uit eigen beweging terugtreden (verschonen), dan kan de justitiabele de burgemeester nog altijd wraken. Dank zij het lek zijn de burgers nu gewaarschuwd. In de toekomst wordt deze openbaarheid hopelijk vanzelfsprekend.

    • Marc de Werd