Opmerkelijke Haagse coalities

Wat waren het voor algemene politieke beschouwingen die deze week in de Tweede Kamer werden gehouden? Voor het eerst in de nieuwe vergaderzaal die als het kabinetsvak (vak k) volledig door ministers en staatssecretarissen gevuld is, nog Oosteuropeser aandoet dan anders. Waren het constructieve beschouwingen? Nauwelijks. Ze waren vooral onwerkelijk, doordat het kabinet daags voor aanvang van het debat liet weten dat de Miljoenennota, die als gevolg van gewijzigde economische omstandigheden en de valutacrisis weinig werkelijkheidswaarde meer had, aangepast zou worden. Dat wordt dus binnenkort weer het vertrouwde beeld van af-en-aanrijdende ministers die zich gebogen hebben danwel gaan buigen over de nieuwste bezuinigingsvariant. Om wat voor bedrag het dit keer gaat, is nog niet duidelijk. Vijf miljard zoals werkgeversvoorzitter Rinnooy Kan heeft gesuggereerd is in elk geval te veel, zei minister Kok van financiën deze week in de Tweede Kamer. Laat het de helft zijn, dan nog zijn er flinke novemberstormen in de Treveszaal te verwachten. De voorbereiding van de huidige Miljoenennota heeft dat bewezen toen het eindeloos duurde voordat de ministers het onderling eens waren over een bedrag van 1,4 miljard gulden aan bezuinigingen.

De mededeling van het kabinet dat een nieuwe bezuinigingsronde aanstaande was, transformeerde de algemene beschouwingen in nòg algemenere beschouwingen. Voor het CDA was slechts van belang dat het kabinet snel met nieuwe maatregelen zou komen. Toen die toezegging er was - vier tot zes weken respijt vroeg het kabinet - nam de grootste regeringspartij een afwachtende houding aan. De regering regeert, het parlement controleert, nietwaar? De andere regeringsfractie, de PvdA, werd door dezelfde kabinetsmededeling tegelijkertijd het bos ingestuurd. Voor de PvdA was overhaast reageren op de jongste economische ontwikkelingen nu net niet nodig. Maar de PvdA kon niet anders dan de voorgenomen daadkracht van het kabinet in stilte accepteren. Tegenstribbelen zou immers betekenen dat de eigen partijleider werd tegengesproken.

Het waren algemene beschouwingen van weinig nieuwe ideeen. CDA-fractieleider Brinkman kreeg een snoepje (waarschijnlijk een zuurtje) in de vorm van een studie naar sociale dienstplicht en D66-leider Van Mierlo mocht zich verheugen in het feit dat een onderzoek naar het referendum voor het CDA niet langer onbespreekbaar is. Voor de uitkomst van beide studies lijkt, getuige de politieke krachtsverhoudingen, de bureaula nu al open te staan.

Het werden de beschouwingen van de hoop op de sociale partners. Een centraal akkoord met loonmatiging als belangrijkste element: zou dat niet het fraaiste geschenk kunnen zijn dat de binnenkort tien jaar regerende premier Lubbers ten deel kan vallen, vroeg PvdA-leider Wöltgens zich dinsdag af. Toen vanuit de vakbeweging niet direct al te enthousiast geregeerd werd, sloeg Wöltgens een grimmiger toon aan. Op de laatste dag van het debat waarschuwde hij dat het uitblijven van een sociaal akkoord het langzaam maar zeker afscheid nemen van de overlegeconomie zou kunnen betekenen. En daarmee waren de algemene beschouwingen ook de opmaat voor nieuwe verhoudingen tussen politiek en sociale partners. Eindelijk, zeggen de minder gebonden partijen in het parlement.

Waren het daarmee ook algemene beschouwingen die in het teken van de vernieuwing stonden? Nog niet, of het zou moeten gaan om de onderlinge verhoudingen tussen de partijen. Het "gemeen' overleg tussen parlement en regering leverde weinig op, maar er waren dan ook nauwelijks zaken te doen. Des te interessanter was het daarom te zien hoe het gemeen overleg tussen de diverse partijen zich ontwikkelde. De drie kleine christelijke fracties die in een poging de algemene beschouwingen te verdagen een gelegenheidscombine aangaan met VVD, D66 en Groen Links, dat is toch zoiets als pacteren met de duivel.

De actie was een mengeling van oppositionele frustratie en ballorigheid. Maar dat zij kon worden gevoerd met deze partijen is toch veelzeggend. De opmerking van VVD-leider Bolkestein tijdens het debat dat de partijencombinatie die om uitstel vroeg, zonder al te veel problemen een regeerakkoord zou kunnen schrijven om daarna de plaats van het kabinet in te nemen zorgde wel voor een hilarisch gelach, maar een kern van waarheid zat er wel in. Geen van de partijen sluit een ander meer uit. En tegelijkertijd heeft niemand van de niet-regeringspartijen meer bezwaren tegen het sluiten van gelegenheidscombines. Selectief winkelen heet dat in het Haagse jargon.

Het voorbeeld bij uitstek is het WAO-voorstel van het kabinet. Over waar het met de arbeidsongeschiktheidsregeling naar toe moet, denken de diverse partijen totaal verschillend. Maar unaniem zijn de niet-regeringspartijen in hun opvatting dat de huidige arbeidsongeschikten jonger dan vijftig jaar buiten schot moeten blijven. Als, zoals in dit geval de PvdA, ook nog één van de regeringspartijen dezelfde mening is toegedaan, dreigt het kabinet steeds met wisselende meerderheden geconfronteerd te worden. Het zou in de toekomst een nieuwe impuls aan het dualisme kunnen geven.

Waren het de algemene beschouwingen van Bolkestein? Ten dele wel. Hij manifesteerde zich eindelijk als dè oppositieleider. Zijn eerste algemene beschouwingen van twee jaar geleden waren een afgang. De toen net aangetreden nieuwe VVD-leider werd bij die gelegenheid volledig overklasd door de veel meer ervaren politicus Van Mierlo. Maar dit keer waren de rollen omgedraaid. Voor Van Mierlo was slechts een rol als "junior' weggelegd.

Het waren zeker niet de algemene beschouwingen van PvdA-fractievoorzitter Wöltgens. Slechts een heel enkele keer kwam hij er aan te pas. Hoewel de PvdA in het land onder de energieke leiding van het "voorzittersduo' weer vitaliteit probeert uit te stralen, straalt de fractie nog één en al malaise uit. "Wachten op de klap' zou het stilleven kunnen heten dat de fractie, gezeten op de kobaltblauwe, stoelen uitbeeldde.

Voor de coalitie was het CDA-fractie-voorzitter Brinkman die optrad als de verdediger van het kabinetsbeleid. En dat was een rol die niemand hem begin dit jaar na zijn befaamde rede van Texel had toegedacht. Van de Brinkman vol ongeduld was deze week weinig te merken. Het kabinet komt met aanvullende bezuingingen en meer hoefde hij eigenlijk nu niet te hebben. Hij kan ook niet meer te veel eisen nu de taak die hem is toebedacht als opvolger van Lubbers steeds dichterbij komt. "Wachten op de wisseling van de wacht' zou het stilleven kunnen heten dat de fractie van het CDA deze week uitbeeldde.

Waren het de algemene beschouwingen van de aanstaande jubilaris? Het waren dit jaar de tiende algemene beschouwingen die Lubbers als minister-president voerde. Het was voor hem geen reden er iets mooiers van te maken dan andere jaren. In de zaal stond de leider van het kabinet, die het parlement zoals gebruikelijk weer tracteerde op een overkill aan informatie. Vraag na vraag werden mapje na mapje behandeld. Ruim vier uur had hij nodig om slechts heel weinig te melden. Waarschuwde hij bij de presentatie van de Troonrede nog voor zelfgenoegzaamheid zijn morele boodschap nu, luidde dat gewaakt moest worden voor cynisme. Met instemming zag hij dat het debat over normen en waarden nu eindelijk en terecht wordt gevoerd. Politiek als moreel ondernemerschap trekt hem aan. “Niet alleen voor de zondag, maar vooral voor alle dagen. Het is een kwestie van bloed, zweet en tranen. Politiek als moreel ondernemerschap is in mijn visie het antwoord op het probleem van het cynisme, het groeiend cynisme. Het moet hier een dam tegen opwerpen.

En daarmee kwam Lubbers opvallend dicht in de buurt van de opmerkingen van Groen Links-fractievoorzitter Beckers. Vorig jaar stelde zij nog tijdens de algemene beschouwingen dat er iets “goed mis” was met de politieke cultuur. Maar er was inmiddels zoveel ten goede veranderd, dat zij op haar beurt de critici van nu “zwartgalligheid” verweet.

De premier en de fractievoorziter van Groen Links hand in hand tegen cynisme en zwartgalligheid. De algemene beschouwingen 1992 werden zodoende vooral de beschouwingen van de opmerkelijke samenwerkingsverbanden.