Mr P.M. Witteman (1924) is vice-president van het ...

Mr P.M. Witteman (1924) is vice-president van het Gerechtshof te Amsterdam en voorzitter van het Hof van discipline. Hij studeerde in 1949 af aan de Universiteit van Amsterdam en werkte vervolgens als advocaat. In 1965 trad hij toe tot de rechterlijke macht. Piet Witteman is voorzitter van de Vereniging van Vrienden van de Universiteitsbibliotheek, die deze week haar 55-jarig jubileum vierde. Witteman is getrouwd, heeft zes kinderen en drie kleinkinderen.

Woensdag 7 oktober

Alsof er niets is gebeurd gaan wij door met ons werk. De korte wandeling naar het hof loopt door het mooiste stuk van onze binnenstad, het mooiste dus van ons land en dus van de wereld. De arme iepen worden al bruin. De grachten liggen er rustig bij. Zij hebben geen metro meer te vrezen. Actievoeren helpt! Op de brug van de Prinsengracht zie je de Westertoren met de keizerskroon die nu omstreden is, zelfs de kleur schijnt niet te deugen. Op straat loop je langs putjes met "Vecht links' of "Duin rechts', die nog herinneren aan de twee waterleidingen die vroeger onder de grond lagen. Het is tijd om het paleis van justitie binnen te gaan. Onze strafzitting begint om half tien. Om negen uur komen wij in de raadkamer bijeen: de collega's en de griffier, voor kort voor-overleg. De procureur-generaal zien wij op zijn plaats gezeten wanneer wij de zittingzaal binnengaan. De zaal is stil, er is geen publiek op de tribune. Je kunt geen straatverkeer horen; nu en dan raast een vliegtuig over... waarheen?

De belangrijkste zaak vandaag betreft een man die verdacht wordt van drie roofovervallen met een pistool: een in een avondwinkel, een in een koffieshop en een in een nachtcafé. Er zijn mensen bij gewond geraakt, geen doden gevallen. Een van de slachtoffers zit in de zaal met zijn advocaat die schadevergoeding vordert. De verdachte, een jonge man nog, is er met zijn raadsman. Er is een Arabische tolk. De verdachte ontkent alle feiten. Daarom is hij in hoger beroep gekomen nadat de rechtbank hem tot 4 jaren en zes maanden had veroordeeld. Wij doen op 21 oktober uitspraak.

Na de zitting beraadslagen wij in de raadkamer; ook de griffier draagt daaraan bij maar beslist niet mee. Wel schrijft zij ons arrest. Thuis ligt de post in de bus: kleine en grote enveloppen natuurlijk, tijdschriften en briefkaarten. Ook is er een grote doos bezorgd: een vriend die ver weg woont, stuurt een manuscript ter lezing met verzoek om een oordeel. Dat vergt meer tijd dan de eerste dagen beschikbaar is; de nieuwsgierigheid wordt dus bedwongen. Aan tafel vertelt Liesbeth over haar werk als vrijwilliger bij Amnesty. Asielzoekers uit alle windstreken vragen geloof in hun verhalen en steun voor hun verzoek. De toetsing eist kennis van veel vreemd recht en... onrecht.

De avond wordt besteed aan de lezing van het nieuwe nummer van Spiegel Historiael, waarin een stuk over de kaartenverzameling van de Universiteitsbibliotheek te Amsterdam.

Lezen in bed duurt net lang genoeg om in "Mens en Melodie' aangetoond te zien dat Beethovens scheppingscrisis in de jaren 1812-1818 niet (alleen) aan zijn toenemende doofheid is toe te schrijven maar (ook) aan de ongelukkige liefde voor de jonge vrouw van zijn vriend Brentano. Je ligt je dan af te vragen of je zoiets kunt horen in de muziek. Vóór het antwoord val je dan in slaap.

Donderdag

Geen zitting vandaag maar genoeg te doen in ons oude paleis. De plannen van de minister tot verplaatsing van ons hof naar nieuw-zuid stuiten op weerstand bij de leden omdat het hof als appelinstantie in een eigen herkenbaar gebouw thuishoort in het centrum van de hoofdstad van het ressort, en niet in een onpersoonlijk kantorencomplex met "multifunctionele' bestemming. Schaalvergroting leidt niet tot doelmatiger werken. Advocatenkantoren en ziekenhuizen komen er al van terug. Wij blijven optimistisch, temeer nu er voor het departement wel dringender noden opdoemen zoals cellenbouw.

De strafzittingen zijn drama's, in dubbele zin. Zij vormen toneelvoorstellingen van - meestal - droevige gebeurtenissen. Wij zijn verkleed: in toga en wij regisseren en spelen zelf mee. Waar dient het toneel voor, dat ritueel, die plechtige taal? Voor onze eigen arbeidsvreugde? Laatst noemde een advocaat tijdens de zitting de behandeling van de zaak een "stuk absurdistisch theater' en wij hebben hem niet vermaand, maar had hij gelijk? Wij herinneren ons het "optreden' als verdachte van W.F. Hermans (belediging volksgroep), die tijdens zijn verhoor drukproeven zat te corrigeren, en van Gerard van het Reve (godslastering), die zichzelf een glas rode wijn inschonk. Lichaamstaal voor wie haar verstaat. Waren zij verbaasd, of misschien zelfs teleurgesteld toen de rechter hun gedrag toeliet? Vragen zonder antwoord. Bomans zou gezegd hebben: dat alles zal ons in het hiernamaals duidelijk worden. Maar wat er zij van het toneel, wij zijn verantwoordelijk voor rechtspraak en doen ons best om er geen "dubieuze zaken' van te maken.

Nu brengt de bode stapels dossiers binnen: zittingen moeten worden samengesteld. De dossiers worden doorgelezen waarna de duur van de behandeling wordt geschat. Er is een oplichting bij. Altijd boeiend te lezen hoe makkelijk mensen zich laten oplichten, vooral bij hoop op gewin. Gezegd wordt wel: zij vragen erom.

De dag is voorbij en je hebt niet eens gezien wat voor weer het is geweest.

Van zes tot zeven, zoals iedere donderdag, gymnastiek met een gemengd clubje, na een hele dag kromzitten, niet kromliggen. Daarna na avondmaal met bananen op de fiets naar het Concertgebouw voor de toelichting, om half acht, op het concert van 20ste eeuwse muziek in de grote zaal. Heeft muziek dan toelichting nodig? Moet zij niet voor zichzelf spreken? Hoe dat zij, de toelichting is boeiend op zichzelf. Het concert ook.

Vrijdag

In de nacht heeft de koerier de gebruikelijke post van het hof van discipline bezorgd: grote enveloppen met de dossiers die bij de griffier zijn ingekomen en door hem aan de voorzitter worden gestuurd. Ook zijn er de processen-verbaal van de vorige tuchtzitting. Voor een oud-advocaat zinvol om klachten over advocaten te berechten, met twee andere rechters en twee advocaten. Onze instantie is de hoogste op dit gebied. De meeste klachten zijn ongegrond maar daarom nog niet onbegrijpelijk. Er heersen misverstanden. Gelukkig zijn maar weinig aangeklaagde advocaten zo slecht dat zij geschrapt moeten worden. Zijn de advocaten-leden van de tuchtcolleges milder dan de rechters?

Er staat nòg een grote doos: een zitting van de centrale raad van beroep met zaken over sociale verzekering in hoogste instantie. Het is een goed gebruik dat enkele leden van het gerechtshof plaatsvervangend lid zijn van de centrale raad, ook over en weer. Een zitting per kwartaal is op te brengen ondanks de weerbarstigheid van de erbarmelijke wetsteksten op dat gebied. Het verdrag van Maastricht is er helder bij. Sociale verzekering is hoogst belangrijk, dus ook de rechtspraak daarover. Bovendien is het nuttig de werkwijze van die rechters te vergelijken met de onze.

Onze oud-collega Michel de Montaigne is nu 400 jaar dood. Hij was lid geweest van het gerechtshof te Bordeaux maar had, zo lees ik juist in VN, op 28 februari 1571, toen hij 38 was geworden, ontslag genomen en zich voorgoed geïnstalleerd in zijn bibliotheek in een van de torens van zijn kasteel, om zich aan de studie van de klassieken te wijden; hij walgde van de slavernij van het gerechtshof, staat gegraveerd in een van de balken van zijn bibliotheekzaal.

Ook wie geen kasteel bezit kan in een bibliotheek terecht: die van het hof zelf is rijk, maar nog veel rijker is de UB op loopafstand met haar miljoenen boeken en duizenden tijdschriften. Wij zijn daar kind in huis maar walgen nog allerminst van de rechtspraak en over twee jaar zal de UB nòg rijker zijn. Nu komt een collega binnen. Hij krijgt een exemplaar van het proefschrift van onze Cilia over "Belief revision', waarin wordt aangetoond hoe een expert-systeem met artificiële intelligentie de mens kan helpen bij het herzien van zijn (voor)oordelen. De computer heeft, andersom dan de mens, een ijzersterk geheugen en geen vooroordelen. De collega is bereid het boek te bestuderen en vervolgens van gedachten te wisselen over mogelijke toepassing bij de rechtspraak. Wij kunnen niet zonder vooroordelen maar moeten wel bereid en in staat zijn ze bij te stellen.

Zaterdag

De gouden ochtendzon beschijnt de bruinende iepen en de stad, nu autoluw zoals ze altijd zou moeten zijn. De dag begint met een telefoongesprek: Louk T., secretaris van onze Mari Andriessen Stichting, woont tijdelijk in Parijs, waar hij een tentoonstelling over Rodin voorbereidt; hij blijkt tevreden over de vorderingen. De post van gisteren en vandaag is bont als steeds. De Universiteitsdag van de Amsterdamse Universiteitsvereniging is afgelast, ook de Wetenschapsdag morgen; jammer maar begrijpelijk. Het jaarverslag 1991 van de AUV geeft onder meer de reisverslagen van bursalen; dat geld blijkt goed besteed. De vakliteratuur, waarbij ook het Advocatenblad, wordt klaargelegd voor straks. Er zijn uitnodigingen voor allerlei: tentoonstellingen, een boekenlunch, een vergadering van de Stichting onderzoek experimenteel wonen op water (Piepschuim). Voor het hof van discipline concepten van uitspraken ter beoordeling. Een telefoongesprek met de secretaris van de Vereniging van Vrienden van de UB ter voorbereiding van de bijeenkomst van woensdag a.s..

Dan telefoongesprekken met bestuursleden van de BB-Stichting. Volgende zaterdag beraadslagen en beslissen over de schildersprijs 1992 en voorbereiding van de organisatie van de volgende jaarlijkse prijzen, die er anders uit zullen zien na de grote erfenis die onze stichting heeft gekregen. De statuten reppen van jonge Nederlandse schilders. Moet die beperking van nationaliteit worden opgeheven? De argumenten vóór en tegen zullen worden afgewogen. Afgesproken wordt er deze week over na te denken. Moeilijker is de selectie van prijswinnaars. Het bestuur beslist; gelukkig zijn er bestuursleden die daartoe meer bevoegd zijn dan de voorziter; toch is een jurist in het bestuur nooit weg.

De middag wordt besteed aan lezing van de vak- en andere weekbladen en een begin met lezing van het manuscript van de verre vriend. Fascinerende lectuur. Aan de tweehonderd vellen folio dicht betikt is lang gewerkt en de inhoud vraagt veel aandacht en tijd. De schrijver heeft gezegd geduldig te zullen afwachten. Nu lang genoeg binnen gezeten. Een kraambezoek aan een bevriend schildersechtpaar levert een fietstochtje langs de Amstel op. De rivier schittert in de middagzon. Hun romantische bouwval zal ontruimd moeten worden om plaats te maken voor een nieuw gebouw met koopappartementen voor 2 ½ ton per verdieping. Er schijnen genoeg liefhebbers voor te bestaan, waarschijnlijk geen schilders. Amsterdam 1992. De avond wordt doorgebracht met een bevriend muziek-echtpaar in een eethuis met uitzicht op Muntplein en volle maan.

Zondag

Aan het ontbijt bespreken wij ons bevoorrechte bestaan. Hier worden rechters niet doodgeschoten. Als een ongelukkig leven vol rampspoed een onmisbare bron vormt voor kunst zullen wij geen goede schrijvers zijn. In ons ambt hebben wij te maken met de gekste en droevigste gebeurtenissen. De werkelijkheid van menselijk gedrag tart iedere beschrijving en overtreft de wildste fantasie. En toch: een roman, een toneelstuk, ja zelfs een film, maakt diepere indruk. Paul Klee zou hebben gezegd: de kunst beeldt niet het zichtbare af maar maakt het onzichtbare zichtbaar.

Dit door velen gelezen "journal intime' moet nu volledigheidshalve melding maken van een door maar één mens gelezen roman, waaraan ook deze zondag wordt gewerkt: bladzijde 480 wordt getikt en aan Agnese (12) verzonden. Begonnen toen zij 7 was beschrijft het boek allerlei avonturen waarin zij zelf de hoofdrol vervult: hopen dat althans zij daardoor wordt geboeid. Het boek schrijft zichzelf; de verhalen zijn niet al verzonnen vóórdat zij op papier komen. Dat is dus makkelijk. Hoeveel schrijvers zitten boeken of gedichten te schrijven die nooit worden gedrukt, nooit uitgegeven, nooit gelezen? Hoeveel schilders, componisten... enz.

Rechters werken uitsluitend in opdracht en hebben werk genoeg; het wordt nog redelijk betaald ook. Ook zij zijn soms creatief en grensverleggend bezig. Zo nu weer de Hoge Raad over de aansprakelijkheid voor het ondeugdelijke DES. Wij hopen en vertrouwen dat onze beslissingen mogen bijdragen tot het welzijn van de mensheid althans van de slachtoffers. Velen zien de misdaadbestrijding als de opdracht van de strafrechter en achten hem te falen als het niet lukt en als een schuldige door een "vormfout' vrijuit gaat. Maar de opdracht is geen andere dan: de verdachte eerlijk volgens de regels te berechten en tot een rechtvaardig - zo nodig streng - vonnis te komen. Dat moet altijd lukken. Het kàn betekenen dat de onafhankelijke rechter een dwarse schakel vormt in de keten van de criminaliteitsbestrijding.

De avond doorgebracht met muziek-oefenen en herlezing van gedichten van Achterberg; dat naar aanleiding van een opmerking van Bernlef in het Parool, dat de gedichten boven rouw-annonces meestal geen goede gedichten zijn. Dan zal hij toch niet doelen op Achterbergs "Afvaart'.

Maandag

Een rustige dag in het paleis. Een nieuwe stagiaire meldt zich. Hij zal een half jaar met onze zevende kamer "meelopen' als waarnemend griffier. Dat moet leerzaam zijn voor een student strafrecht die volgend jaar afstudeert, en over enkele maanden kan hij ook voor ons nuttige hand- en spandiensten verrichten. Hij krijgt meteen de stapel dossiers voor de strafzitting van woensdag te bestuderen. Een telefoongesprek met Hessel B. over het DES-arrest van de Hoge Raad. Hij is bereid erover te spreken in de kring van de afdeling Nederland van de Société Européenne de Culture in november. Eigenlijk zou dan gesproken worden over "schijnhuwelijken' maar die lopen niet weg. Moet het wetsontwerp worden aangenomen waarbij de ambtenaar van de burgerlijke stand de bevoegdheid krijgt te weigeren een huwelijk te sluiten dat een "schijnhuwelijk' is volgens zijn oordeel? Dat zou dan zijn een huwelijk dat geen ander doel heeft dan een vreemdeling een verblijfstitel te verschaffen.

Onze wetgever tot dusver onthield zich van beoordeling van de beweegredenen van het bruidspaar, en terecht; want wat is een "echt' huwelijk? Een liefdesverbintenis, gericht op duurzame levensgemeenschap? Is een verstandshuwelijk een "schijnhuwelijk'? Mag men niet op zijn sterfbed trouwen, zoals een van mijn broers? Wat is "schijn'? Hoeveel schijngestalten waren er rond in het heelal, niet alleen de maan? Het is te hopen dat de wetgever nog eens goed nadenkt bij deze gelegenheidswetgeving, en andere oplossingen vindt voor het inderdaad levende probleem.

Intussen gaat de dag niet alleen met zulke mijmeringen voorbij. Er zou veel te vermelden zijn maar de dagboekschrijver is beperkt door het ambtsgeheim. Zoals iedere maandag wordt er van 5 tot 7 gymnastiek en volleybal beoefend met (mannelijke) collega's. De avond wordt doorgebracht ten huize van Wim V. met het bestuur van het Genootschap Amstelodamum. Veel Amsterdamse zorgen, zoals de IJ-oevers. Te weinig leden. Voorbereiding jaarboek en excursie naar het hoofdkantoor van het Gemeente-Vervoerbedrijf in het monumentale Scheepvaarthuis.

Dinsdag

De wekelijkse bespreking met kamergenoten en griffiers over de concepten en de lopende zaken. Voor de twee griffiers heeft de kamer te veel werk. Iedere strafkamer zal binnenkort drie griffiers hebben. Anders zou opnieuw een achterstand intreden in de afwerking van de zaken. De "produktie' heet dat tegenwoordig. Veel zaken hebben rechtstreeks of zijdelings te maken met verdovende middelen. Alle Schiphol-zaken van koeriers die met vliegtuigen aankomen worden in eerste aanleg behandeld door de rechtbank Haarlem, waar Schiphol onder valt, en dus in hoger beroep door ons Hof. Velen, ook deskundigen, pleiten voor een ander beleid, zelfs een algehele decriminalisering van de verdovende middelen. Ook heroïne en cocaïne? En verstrekking aan verslaafden. Zo ver zijn wij nog niet, en wij leggen zware straffen op aan hen die handelen in vergif. De gebruikers zien wij in de portieken en goten liggen. Hoe zullen latere generaties over ons oordelen? Wij hebben meegemaakt dat handelingen streng werden gestraft, die nu zelfs niet meer strafbaar zijn. Pleegden de rechters dan destijds onrecht? Kinderen van hun tijd; dat zijn wij ook.

Woensdag 14 oktober

Een zitting met veel zaken, waarvan enkele "de mist in' gaan doordat wij wegens vormfouten die in een eerder stadium zijn gemaakt niet aan de behandeling kunnen toekomen. Gelukkig kunnen de meeste zaken wèl behandeld worden. De belangrijkste betreft een dodelijk verkeersongeluk, waarbij een inhaalmanoeuvre heeft geleid tot een frontale botsing met een motorfiets, bestuurd door het slachtoffer. De autobestuurder, als verdachte vervolgd, verklaart zich door de opgelopen hersenschudding niets van de gang van zaken te herinneren. Hem wordt grove schuld verweten, geen opzet. Aan ons de taak een rechtvaardig oordeel te vellen.

De avond wordt doorgebracht in de aula van de Universiteit met de lustrumvergadering van de Vrienden van de UB. Vrienden zijn vaak gevreesd, zelfs als zij geschenken meebrengen. Dat geldt niet voor onze Vereniging. Zij is niet lastig maar vrijgevig, des te meer naarmate zij meer leden gaat tellen. Vandaag hartelijkheid en fraaie geschenken, overeenkomstig de doelstelling: de UB verrijken met aanwinsten die uit de gewone middelen niet te bekostigen zijn. De geschenken uit de 55 jaren van het bestaan van de Vereniging zijn in een boekje opgenoemd en in de nu geopende tentoonstelling te bezichtigen. Het pronkstuk van de avond, de nieuwste aanwinst, wordt getoond en door dr. Adri K. Offenberg, conservator van de Bibliotheca Rosenthaliana, in een deskundige en met dia's verduidelijke lezing toegelicht onder de titel: "De culturele expansie van het joodse boek in het jaar van Columbus.' Het betreft de in 1493 voltooide editie van Jacob ben Asjers grote vroeg 14de eeuwse godsdienst-codex De Vier Rijen, of Arba'ah Turim, in het Hebreeuws, een foliant van ruim 800 bladzijden, verdeeld over vier boeken. Een goed besluit van dit Hollands Dagboek.

Wat zullen wij morgen beleven?

    • Piet Witteman