HET ZIT IN DE FAMILIE; Emmanuel Todd over de antropologische achtergronden van het ja of nee tegen Europa

Twee nieuwe Frankrijken zijn door de Franse media ontdekt. Onmiddellijk na de benauwde uitslag van het Franse referendum over Maastricht verschenen de analyses over de nieuwe kloof die het land in twee helften had gespleten.

De concepten links en rechts, arm en rijk voldoen niet meer, schreef de linkse Nouvel Observateur, een nieuwe scheidslijn verdeelt de Fransen, tussen ja-stemmers, die tolerant zijn en optimistisch over de toekomst, en nee-stemmers, die bekrompen zijn en bang voor de toekomst. Libération, een open en vrolijk dagblad, kopte de dinsdag na de uitslag over de volle breedte van zijn voorpagina ""La Coupure'', en ter verklaring schreef het blad eronder: ""Arbeiders, landbouwers en werklozen hebben nee gestemd, hoogopgeleide en prettig levende stadsbewoners hebben ja gestemd''. De bedaarde Le Monde verdeelde Frankrijk in een rijk en grootsteeds ja en een plattelands en arbeideristisch nee.

Emmanuel Todd is als 42-jarige historicus-antropoloog zeer hoog opgeleid en woont in het walhallah van de grootstedeling, het vijfde arrondissement van Parijs, en desalniettemin een nee-stemmer. Hij vindt de analyses oppervlakkig en zelfs karikaturaal. ""De dag van de uitslag was hallucinerend. De media betitelden de voorstanders van Maastricht als de moderne fakkeldragers van Frankrijk, die open stonden voor het buitenland en de nee-stemmers vrijwel als analfabeten, die maatschappelijk achteraan sukkelden. Terwijl ik heel wat nee-stemmers ken, en ja-stemmers, die alleen maar geen nee stemden, omdat ze niet wilden horen bij types als Jean-Marie Le Pen en Charles Pasqua.''

Volgens Todd is rond de kwestie "Maastricht' weer de klassieke tweedeling in Frankrijk tot leven gekomen, die van het centrum en zuiden van Frankrijk, dat republikeins van temperament is, aanhanger van de Revolutie, anti-paaps, individualistisch en egalitair, tegenover het perifere Frankrijk, dat gevormd is door het katholicisme, rechts stemt en lange tijd monarchistisch was. Dit laatste, katholieke Frankrijk heeft "ja' tegen Brussel gezegd en het eerste, revolutionaire deel "nee'.

""Zo vreemd is dat niet,'' zegt Todd ironisch, ""De katholieken zijn gewend om naar bovennationale autoriteiten te kijken. Verbazend is echter dat deze oude, traditionele tegenstellingen nog steeds van kracht zijn in ons land.''

ORIGINEEL

Emmanuel Todd heeft in 1990 een hoogst origineel boek geschreven, L'Invention de l'Europe, dat in het licht van het Franse referendum bijzonder opwindende lectuur vormt. Hij is in Parijs en Cambridge opgeleid als historicus, maar specialiseerde zich in de antropologie. (""Ik beschrijf dus wat er is''). Het hart van zijn werk vormt een gedetailleerde kaart van West-Europa, waarop per kanton, departement, county, Bezirk, in totaal 483 kleine geografische eenheden, gegevens over de familiestructuur, erfrecht en ouder-kind relaties zijn ingevuld. Feiten over de bewoners van deze geografische eenheden zijn al vanaf 1500 te vinden, maar exacte gegevens over de vormen van erfrecht in de zestien bestudeerde landen zijn pas vanaf 1850 bekend.

Geen wonder dat de vervaardiging van deze statische cartografie van Europa een zeer arbeidsintensief karwei is. ""Alleen al het maken van één kaart veronderstelt het combineren van zeventien series nationale statistieken, die in zeventien landen opgeslagen staan,'' schrijft Todd in zijn boek, ""Maar het resultaat is de investering waard, iedere kaart geeft tegelijk een analytisch en synthetisch inzicht in antropologische, religieuze, economische en ideologische verschijnselen.''

Voor alle 483 regio's verdeelde Todd zijn gegevens over de verhouding tussen ouders en kinderen onder in de typen "autoritair' of "liberaal', terwijl de erfrechtelijke verhouding tussen zoons werd verdeeld in "gelijk' en "ongelijk'. Op grond van deze indeling schetst Todd vier fundamentele familietypen in Europa: het "absolute gezin', waarin de verhouding ouders-kinderen liberaal is, maar de broers ongelijk erven; het "egalitaire gezin', met liberale ouders en gelijke broers; de "stamfamilie' met een autoritaire vader en ongelijke broers; en de "gemeenschapsfamilie', met een autoritair familiehoofd en vele gelijke gezinsleden.

OPWINDEND

Deze familietypen blijken in samenhangende zones verspreid te zijn over de Europese kaart. Het fascinerende van Todds werk is dat de "familie-regio's' overeenkomen met duidelijke religieuze, ideologische, en politieke zones. Ook kaarten van vormen van grondverhuur, industrialisatie, zelfmoord, alfabetisering, ontkerstening, ontideologisering, antisemitisme volgen patronen van Todds familiestructuren. L'Invention de l'Europe verzorgt zo vijfhonderd pagina's Europese geschiedenis in een, althans voor mij, compleet nieuw en daardoor opwindend perspectief.

LEEGTE

Todds boek eindigt in een soort niemandsland. De opkomst van religie en ideologie zijn in perspectief geplaatst, hun verdwijnen eveneens. Nieuwe waardensystemen dienen zich niet aan, alleen leegte. Ook Emmanuel Todd dacht een periode te hebben afgesloten. ""Ik heb alles zien verdwijnen in Frankrijk. In de jaren zestig was Frankrijk een compleet hysterisch land, met gaullisme, communisme, socialisme, rechts; iedereen woonde in zijn eigen getto, met zijn eigen zekerheden en intellectuele comfort. Dat is allemaal in elkaar geklapt, de communistische partij is verdwenen, de socialisten hebben zich tot niets opgeblazen, het gaullisme is ontbonden, het katholicisme overwonnen. Kortom, niemand sprak meer over politiek of ideologie, een matheid lag over Frankrijk, maar rond Maastricht heb ik opeens weer die oude ideologische en religieuze passie zien oplaaien. Ik zeld heb nooit een relatie met het nationalisme gehad. Ik dacht ook dat we het achter de rug hadden, maar die passie was echt en er is maar één verklaring voor, en die ligt in het feit dat met het Verdrag van Maastricht opeens de nationale kwestie werd gesteld.''

Todd toont mij de kaart van het stemgedrag van de Franse pastoors, die in 1791 tussen Rome of de grondwet van de nieuwe Republiek moesten kiezen. ""Rome of Parijs? Die kaart lijkt veel op die van het referendum over Maastricht! Rome is nu Brussel. Kijk maar, in centraal Frankrijk, rond Parijs, aan de kust van de Middellandse Zee kust accepteerden de pastoors de Republiek, de periferie van Frankrijk wees haar af, en daar liggen ook de geboorteplaatsen van de contrarevolutie. Uiteraard zit er beweging in: Bretagne is veranderd. Natuurlijk, het katholicisme is als levende religie niet meer van belang, maar het gaat door als raamwerk van identificatie, als gids voor politiek gedrag, zeker in het zicht van de Europese kwestie. Maar kijk naar de kaart: de onderliggende waarden, die door de families, type stamfamilie, gekoesterd werden, zijn blijkbaar resistent. Bij deze ja-stemmers zijn dat dus de waarden van hiërarchie, autoriteit en ongelijkheid.

""Opvallend is ook,'' vervolgt hij, ""dat het klassieke historische centrum van Frankrijk, het bassin van Parijs, waar het egalitaire gezin domineert met zijn waarden van individualisme en vrijheid, ooit ook het hart van de Franse Revolutie, dat het concept van de universele grote natie leverde, nee tegen Maastricht heeft gestemd.''

Voor Todd heeft de ja-stem van het referendum niets te maken met moderniteit, openheid, hoge opleiding, goede baan, en het nee niets met achteraan sukkelen en bekrompenheid. Het heeft daarentegen alles te maken met diepgewortelde waarden en overtuigingen die van familie op familie, bewust of onbewust, doorgegeven worden.

Ditmaal was het op het nippertje ja tegen Maastricht, maar volgens de antropoloog is het de volgende keer nee. ""Als we kijken naar de leeftijden zien we dat we aan het begin van een proces staan, mensen boven de 50, met herinneringen aan de oorlog hebben ja gestemd, hele jonge mensen, onder de 25 eveneens, maar de kern van de maatschappij tussen de 25 en 49 jaar heeft tegen Maastricht gestemd. We mogen aannemen dat de jeugd nog geen uitgekristalliseerde meningen heeft en dat de ouderen met oorlogsherinneringen verdwijnen. Dan is de conclusie duidelijk: de toekomst is aan het nee.''

WELOVERWOGEN

Emmanuel Todd noemt zichzelf een Europeaan. In de loop van het gesprek blijkt dat zijn naam uit Schotland komt, zijn grootvader van moederszijde een jood was, dat zijn vader Olivier voor het Amerikaanse weekblad Newsweek columns schreef, en dat hijzelf opgeleid is aan het Internationale lyceum van Saint-Germain terwijl hij zijn proefschrift in Cambridge, Engeland, geschreven heeft. ""Ik mag van mezelf zeggen dat ik me oprecht interesseer voor Europese cultuur.''

Toch heeft hij zondag 20 september nee gestemd. Weloverwogen. ""Het Europese ideaal is van inhoud veranderd. En ook het discours. Vroeger betekende Europeaan zijn dat je sprak over de vriendschap tussen de volkeren van Europa en over samenwerking. Een soort intern pacifisme. In Frankrijk is het mode geworden zichzelf als deel van een Europa te zien, dat zich in de race naar de macht stort, een Europa dat concurreert met Amerika en Japan, een Europa dat het Frankrijk mogelijk maakt andere grote landen als gelijkwaardig tegemoet te treden. Zo'n Europa dat Japan of Amerika als een vijand percipieert, schrikt mij af.''

Nog meer zorgen maakt Todd zich over Duitsland in een verenigd Europa met één munt - zorgen die een antropologische oorsprong hebben. ""Duitsland heeft een groot probleem,'' legt hij uit, ""het geboortecijfer ligt al sinds 30 jaar op 1,35; dat is in Europa heel laag, normaal moet je een cijfer groter dan 2 hebben voor stabilisering van de bevolkingsgrootte. De Fransen zitten op 1,85 en met de immigratie is er enigszins een evenwicht. Maar de Duitsers halen dat verlies niet meer in, en dat heeft consequenties voor de economie. Een goede software-specialist opleiden, betekent eerst een kind maken dat tot zijn 18de naar school moet, en dan kan je het gedurende 3 jaar een opleiding tot softwarespecialist geven. Maar dan ben je wel 22 jaar verder. Geboortecijfer plus opleiding zijn essentieel voor een land.

""Daar komt bij dat immigratie van vreemdelingen en hereniging met de protestantse Oostduitsers problemen zullen geven die de rust en het evenwicht in Duitsland verder verstoren. Ralf Dahrendorf beweert dat in Duitsland economische voorspoed en democratie hand in hand gaan. Dat is een andere manier om te zeggen dat de stabilisatie van Duitsland alles te makenheeft met zijn economische concepten. Daarom lijkt me het afschaffen van de mark geen goed idee. De mark is een nationaal symbool, het staat voor discipline en economisch succes, en werkt als bindmiddel. Ik ben geen econoom, maar waarom moeten de nationale munten verdwijnen? Naties dienen ergens toe, als symbool, maar ook voor het veiligheidsgevoel van individuen en voor het hanteren van sociale problemen. Ik vind het een geruststellende gedachte dat de Duitsers tevreden zijn en trots op hun harde munt.

""Het probleem van Frankrijk is dat het weliswaar Duitsland de oorlog vergeven heeft, maar het land nog steeds niet het recht gunt Duitsland te zijn, een land dat met gelijke problemen worstelt als wij. De Franse regering zou de Duitsers zeer helpen door op te houden met onderhuidse kritiek te leveren, en openlijk te zeggen dat Duitsland best zijn grenzen mag sluiten voor de stromen immigranten. Ik geloof dat Duitsers nog steeds bang zijn voor het verwijt dat ze de fundamentele mensenrechten niet respecteren. Franse politici kunnen hun dat schuldgevoel ontnemen.''

GROOT ZWITSERLAND

Een hechte Frans-Duitse as smeden is in de ogen van Todd vragen om moeilijkheden. ""Als antropoloog denk ik niet dat de fusie van Franse en Duitse tradities een goede zaak is. De Franse gezinnen zijn al eeuwen relatief anarchistisch en de staat fungeert als een soort Über-ich en corrector op dit gedrag, zodat de sociale structuur niet uit elkaar spat. De Duitse familietraditie is gekneed door autoriteit en ongelijkheid en de Duitse cultuur kenmerkt zich door discipline en ik zie helemaal niet dat de Duitsers nog een supplement van centralisatie nodig hebben. Integendeel, Duitsland leek me aardig op weg een heel groot Zwitserland te worden.

""Duitsers onder elkaar richten zich op elkaars verschillen, in Beieren, Saksen; en dat animeert de decentralisatie. Maar als men Duitsland en Frankrijk in één structuur smeedt dan houdt de Beier op de ander te zijn, die rol is dan voor de Fransman weggelegd. Volgens dezelfde redenering zal de Europese Centrale bank bepaalde macht van de Länder vernietigen, dus Duitsland aaneensmeden en dwingen zich sterker te positioneren ten opzichte van het buitenland.

""Maastricht bereikt dus precies het tegenovergestelde effect, het nationale sentiment is in Frankrijk al tijdens de debatten over Maastricht aangewakkerd en zal ook het nationale bewustzijn in Duitsland stimuleren''.

Een gedomesticeerd nationalisme, een nationaal sentiment, lijkt Todd nuttig voor het hanteren van de problemen rond immigratie, maar hij vreest dat Maastricht de sluimerende gevoelens al te veel opgezweept heeft. ""Zes maanden geleden was niemand zich in Frankrijk bewust van een Duits gevaar.''

Sinds kort speelt het begrip natie een grote rol in Todds denken over assimiliatie van immigranten. ""In Engeland kunnen in de grote steden getto's van immigranten, Indiërs, Pakistani, bestaan; voor een Fransman is dat eigenlijk onduldbaar. De Franse aanpak is simpel: iemand die in Frankrijk geboren is, is een Fransman. Sinds de Revolutie was dat onze houding, ongeacht kleur, cultuur, iedereen kan een Franse citoyen zijn. Hoe meer Fransen er komen, hoe meer de Fransen in feite gesterkt worden in hun Franse identiteit. Ondanks Le Pen is de Fransman geen racist of segegrationist. Let maar op, in het zuiden, de thuisbasis van Le Pen, kaarten Franse burgers met Marokkanen, in Parijs demonstreren studenten uit Afrika naast blanke Franse studenten; getto's kunnen niet bestaan in Frankrijk, omdat een Fransman altijd zal vinden dat er teveel leuke meisjes geïsoleerd zullen leven. Als de Franse politici de Franse mentaliteit zouden verstaan, zouden ze campagne voeren met deze slogan, "De immigranten zijn welkom, maar de Franse natie moet beschermd worden, dat kan alleen als de immigranten onze gewoonten adopteren'. Jean-Marie Le Pen zou dan geen kans hebben.''

BANAAL

Nationaal gevoel biedt volgens Todd als enige waardenstysteem nog richting in de leegte die is ontstaan na het verdwijnen van religie en ideologie. Hij verwacht een opleving van het nationale sentiment in de meeste landen van West-Europa. ""De geografische kaart van deze herleving is heel banaal, de ontkerstende en protestantse regio's, in Denemarken, dat hebben we al gezien, in Duitsland, Engeland, Frankrijk, Nederland zullen zich toenemend tegen verregaande integratie keren, en de voormalige katholieke streken, zoals Beieren, het zuiden van Nederland, Vlaanderen, noord-Italië zullen het nieuwe cement van de Europese integratie worden.''

Aan tafel in restaurant l'Univers gaat het gesprek voort. Ik maak Todd complimenten met de sobere, precieze en onfranse stijl van zijn boek. ""Dat heb ik te danken aan mijn ouders, die angelsaksisch georiënteerd waren. Helderheid en precisie zijn verloren gegaan in de Franse litteratuur en wetenschap. Maar in Engeland slaat het verval nu ook toe. De universiteit van Cambridge, waar ik heb gestudeerd, heeft net een eredoctoraat gegeven aan de filosoof Jacques Derrida. Het heet dat men de Franse elegantie heeft geëerd, maar het bewijst dat men in Cambridge geen Frans kan lezen, heeft u weleens Derrida proberen te lezen? Voltaire schreef elegant, maar Derrida is een volslagen warhoofd.''

Als Todd me naar de metro brengt, pratend over de Duitse cultuur, bekent hij: ""Echt teleurgesteld ben ik dat de Duitsers mijn boek niet vertaald hebben, per slot geef ik hun een enorm compliment, namelijk dat Luther door de priesterkaste te schrappen als geen ander heeft gezorgd voor de alfabetisering van Europa.''

Vlak voor de metro komt raadt hij me nog het boek Dieu est-il francais? aan, een ironisch werk van de Duitse auteur, Friedrich Sieburg. De enige reden dat het gesprek stopt, is dat de deuren van de ondergrondse zich sluiten. Emmanuel Todd had nog wel uren door kunnen praten.

    • Peter van Dijk