Het verschil tussen een waarheid en de waarheid

MOSKOU, 17 OKT. President Valeri Zorkin van het Constitutionele Hof neemt alleen genoegen met het allerhoogste. De simpele waarheid is hem niet voldoende. Het gaat hem om dé waarheid. Daarom heeft hij zijn zetel als onpartijdig rechter afgelopen donderdag even verlaten om in een interview met het persagentschap Itar-Tass het gedrag van voormalig president en partijleider Michail Gorbatsjov van commentaar te voorzien.

Gorbatsjov “handelt in een oud ritme”. Hij waant zich “secretaris-generaal en president van alles en iedereen”, aldus Zorkin. Dat op zich was al een opmerkelijk uitspraak. Want over de vraag of de leider van de CPSU “over alles en iedereen” heeft geregeerd, zoals Zorkin zei, gaat nu juist de zaak die het Hof thans in behandeling heeft. Uitsluitsel daarover heeft ook Zorkin tot nu toe niet geven. Er is nog geen één tussenvonnis gewezen, laat staan een finaal arrest. Dat soort juristerij, in de ogen van westerlingen een lakmoesproef voor een rechtstaat-in-wording, is Zorkin kennelijk een rotzorg.

En gelijk heeft hij. Want de opperrechter had donderdag een veel verhevener probleem op het oog. Gorbatsjov, zo zei hij, is niet alleen een man met “een oud gedachtengoed” maar is er ook op uit het Hof “op een dwaalspoor te zetten” in diens naarstige pogingen om “dé waarheid op te helderen”.

Dat nu was pas echt een cruciale opmerking. In het Nederlands is het bijna niet uit te leggen, omdat wij voor de waarheid maar één woord ter beschikking hebben. Het Russisch kent echter twee woorden: pravda en istina.

Het eerste begrip omvat de waarheid in banale zin. Zoiets in de trant als: "twee maal twee is vier' of "president Valeri Zorkin van het Constitutionele Hof is ook lid geweest van de communistische partij waarover hij nu zelf moet oordelen'. Istina daarentegen is de ultieme waarheid, de waarheid der waarheden, kortom, de waarheid die alleen in relatie tot God bestaat. Twee maal twee kan dan best vijf zijn, mits je als gewoon mens maar niet de ambitie hebt om die waarheid tussen jou en de Heer verder uit te dragen. Met andere woorden: istina is de gezwegen waarheid die onwaarheid wordt zodra een sterveling er openlijk mee gaat pronken.

Toch trad Zorkin afgelopen week met deze levensgevaarlijke waarheid naar buiten. Hij had het niet simpel over de pravda, waarmee Gorbatsjov een loopje zou nemen, maar over de istina. Waarom? Omdat het Constitutionele Hof in de zaak van de CPSU niet met een juridisch vraagstuk in de weer is. De presidentiële adviseur Sergej Sjachrai zei het eergisteren treffend. De kwestie is niet of Gorbatsjov zelf in 1989, in hoogste eigen persoon, verboden heeft om de feiten over de massamoord op Poolse officieren bij Katyn te onthullen. Op de stukken die gevonden zijn in "dossier nummer 1', de archiefkast waartoe alleen de secretarissen-generaal toegang hadden, prijkt immers alleen de naam van zijn toenmalige kabinetschef, Joeri Boldin, thans gedetineerd wegens zijn mogelijke betrokkenheid bij de mislukte staatsgreep van augustus 1991. Nee, de kwestie is of Gorbatsjov daarvoor “morele verantwoordelijkheid” draagt. In de woorden van Boris Jeltsin, donderdagavond voor de Russische televisie: “Het gaat om het geweten van die mensen”, om de “normen” die de opeenvolgende secretarissen-generaal er op nahielden. En omdat hij nooit secretaris-generaal is geweest, doch slechts secretaris, is zijn geweten thans niet aan de orde.

Daarom heeft Jeltsin dit dossier, dat hem op 23 december 1991 door Gorbatsjov werd overhandigd, al die tijd onder zich mogen houden, zelfs toen de Poolse president Lech Walesa in mei van dit jaar in Moskou op staatsbezoek was. Daarom heeft opperrechter Zorkin de zaak-Katyn/Gorbatsjov aan het dossier van het Hof toegevoegd, hoewel er eerder was afgesproken dat alleen het gedrag van de partij na 1990 (afschaffing van het grondwettelijke machtsmonopolie der CPSU) zou worden behandeld. Daarom zal er komende weken niets naar buiten komen over al die andere organen van de CPSU waarin al die andere deelnemers aan het proces al die jaren zitting hebben gehad.

Dat er in de rechtzaal van het Hof slechts twee participanten zijn te vinden die geen lid zijn geweest van de partij (het jeugdige parlementslid Oleg Roemjantsev en opperrechter Tamara Mortsjtsjakova) is thans dan ook niet relevant. Als het bij het Hof om de pravda was gegaan, was dat wellicht anders geweest. Dan had een of andere onverlaat het Hof kunnen wraken als een rechtscollege dat ook zijn eigen straatje aan het schoonvegen is. Maar nu in dit “Neurenberg-tribunaal”, waar communisten communisten gaan vonnissen, niets minder dan de istina aan de orde is, gaat het om God en dus om niemand minder dan de secretaris-generaal.

Alle lagere goden kunnen derhalve onbeschroomd Gods water over Gods akker laten vloeien. Zeker in Rusland, een land waar de bijbel slecht wordt gekend en de belijdenisgeschriften al helemaal niet, omdat de liturgie er voor kerk en staat afdoende is. Soms is het allerhoogste het allermakkelijkste. Zeker als je de goddelijke waarheid pas kort geleden hebt ontdekt omdat je altijd de Pravda las.

    • Hubert Smeets