EEN OPPORTUNIST IN HET LAND VAN IDEALEN

Kissinger. A Biography door Walter Isaacson 893 blz., Faber and Faber 1992, f 62,70 ISBN 0 571 16858 2 (de Amerikaanse editie van Simon & Schuster - f 62,95 ISBN 0671663232 - is in tegenstelling tot de Engelse geïllustreerd)

Heinz Kissinger, de schuchtere jongen die in 1938 met zijn joodse familie nazi-Duitsland ontvluchtte, had in de verste verte niet kunnen vermoeden dat hij ooit als minister van buitenlandse zaken van de machtigste natie op aarde bij de Paus op audiëntie zou mogen gaan. Toen dat moment was aangebroken en hij in het Vaticaan stond te antichambreren, werd hem gezegd dat de Paus zojuist een besluit had genomen twee personen heilig te verklaren. ""Who is the other one?'', was zijn spontane reactie.

Kissinger had er geen moeite mee af en toe de spot met zichzelf te drijven. Velen zagen hem echter wel degelijk als een soort heilige. De gebroeders Bernard en Marvin Kalb, bijvoorbeeld, die al in 1974 met hun Kissinger (uitgeverij Little, Brown & Co) een hagiografie over hem publiceerden. Ook iemand als Joseph Luns achtte Kissinger heel hoog. De toenmalige secretaris-generaal van de NAVO putte zich in superlatieven uit toen Kissinger in december 1976 officieel afscheid kwam nemen in Brussel. Kissinger zou volgens Luns zonder enige twijfel als ""de meest effectieve minister van buitenlandse zaken van deze eeuw'' de geschiedenis ingaan.

Drie jaar na zijn vertrek uit de actieve politiek begon de reputatie van Kissinger echter af te brokkelen. Eerst verscheen Decent Interval, het boek waarin CIA-insider Frank Snepp gedetailleerd de dramatische ineenstorting van Zuid-Vietnam beschreef als gevolg van het falende Parijse vredesakkoord dat Kissinger in 1973 tot stand had gebracht. Vervolgens publiceerde de Britse journalist William Shawcross zijn boek Sideshow, waarin Kissinger en Nixon verantwoordelijk werden gesteld voor de afschuwelijke Cambodiaanse tragedie. Als klap op de vuurpijl verscheen in 1983 het opzienbarende boek The Price of Power van Seymour Hersh, die de cynische machtspolitiek van Kissinger en Nixon blootlegde en geen spaan heel liet van de reputatie van dit duo.

Kissinger heeft natuurlijk getracht de geschiedschrijving naar zijn hand te zetten door de publikatie van zijn eigen omvangrijke memoires, die aanvankelijk goed werden onthaald. Toch is langzamerhand komen vast te staan dat in The White House Years en Years of Upheaval de waarheid op wezenlijke punten geweld wordt aangedaan. Sterker nog, bekend is geworden dat Kissinger al tijdens zijn periode in het Witte Huis met het oog op de door hem gewenste historiografie een dubbele archivering liet aanleggen.

IN PERSPECTIEF

Er was dus behoefte aan een boek dat Kissinger in perspectief brengt, zeker nu de Koude Oorlog achter de rug is en met enige afstand en objectiviteit Kissingers rol daarin kan worden geanalyseerd. Walter Isaacson, werkzaam bij Time-magazine en bekend van het boek The Wise Men, over de oorsprong van de Koude Oorlog, heeft in dat opzicht een indrukwekkende prestatie geleverd met zijn recent verschenen Kissinger. A Biography. Hij schrijft overigens dat Kissinger aanvankelijk niet erg enthousiast was over zijn project, maar langzamerhand toch steeds meer medewerking heeft verleend aan het tot stand komen van de biografie. Niet in de laatste plaats omdat het boek over Kissingers favoriete onderwerp ging: hemzelf.

Ondanks het feit dat Isaacson een veel minder giftig boek heeft geschreven dan bijvoorbeeld Hersh, moet Kissinger grote spijt hebben gekregen van zijn medewerking. De voorspelling van Joseph Luns komt niet uit. Als het aan Isaacson ligt, zal Kissinger bepaald niet als een van de meest effectieve ministers van buitenlandse zaken van deze eeuw de geschiedenis ingaan, hooguit als een van de opmerkelijkste.

Het opmerkelijke aan Kissinger begint al bij zijn jeugd. Hij groeide als lid van een orthodoxe joodse familie op in Beieren en kwam al gauw in aanraking met de opkomende jodenhaat in het Duitsland van de jaren dertig. Deze ervaring liet een groot litteken na in zijn persoonlijkheid. Pas aangekomen in Amerika liep hij als vijftienjarige jongen nog angstig door de straten van New York en ging andere jongens uit de weg, bang als hij was opnieuw in elkaar te worden geslagen.

Kissingers wereldbeeld werd sterk door de chaotische geschiedenis van de Weimar-republiek bepaald, en hij stelde in zijn latere politiek handelen dan ook orde boven rechtvaardigheid. Zijn grote liefde voor Realpolitik in de traditie van de door hem zeer bewonderde Metternich en Castlereagh, kwam voort uit zijn instinctieve afkeer van ideologische gedrevenheid als grondslag van politiek handelen. Hij had immers aan den lijve ervaren waar instabiliteit en ideologie toe konden leiden. Kissinger was net op tijd aan de nazi's ontsnapt, een groot deel van zijn familie niet.

Hij kwam tot de slotsom dat slechts met naties die zich niet door ideologieën laten opzwepen maar zich beperken tot nationale belangen een stabiele wereldorde kan worden opgebouwd. Kissinger was bij uitstek een tegenstander van de idealen van president Woodrow Wilson. Het uitgangspunt dat Amerika een ""city on the hill'' was, en de wereld veilig moest maken voor democratie, bleef hem altijd vreemd. Kissinger werd weliswaar Amerikaans staatsburger, maar heeft in dit opzicht zijn Europese origine nooit verloochend.

KOMEETACHTIG

Eenmaal genaturaliseerd begon hij aan de start van een komeetachtige carrière. De intellectuele gaven van Kissinger werden min of meer bij toeval ontdekt door Fritz Kraemer, ook een Duitse vluchteling, die de jonge Heinz in 1943 in het Amerikaanse leger ontmoette en onder zijn hoede nam. Dank zij deze Kraemer kwam Kissinger uit de anonimiteit, werd bij het Counter-Intelligence Corps ondergebracht en kreeg na de oorlog in de Amerikaanse sector van het bezette Duitsland bestuurlijke verantwoordelijkheden op lokaal niveau. Zijn mentor had een diepgaande invloed op hem en haalde hem ook over zich voor Harvard University in te schrijven.

Op Harvard bloeide Kissinger op. Daar kwamen overigens ook al gauw zijn minder sympathieke karaktertrekken naar voren. Zijn ego was zo groot dat er geen plaats was voor anderen. Gecombineerd met zijn onzekerheid leidde dit vaak tot vreemde taferelen. Hij overlaadde als jonge onderzoeker zijn professoren en veelbelovende studenten met complimenten om ze vervolgens achter hun rug om bij anderen zwart te maken. Deze praktijk zou hij later in het Witte Huis vervolmaken.

Hoewel Kissinger nog ""graduate student'' was, en bezig zijn dissertatie over Metternich te schrijven, lonkte hij al onverholen naar de macht. Zijn instrument was het door hem opgezette Harvard International Seminar, waarvoor hij vele prominente politici en staatslieden als gastspreker uitnodigde. Het werkte, hij werd gevraagd mee te werken aan studies die in de jaren vijftig werden opgezet door de invloedrijke Council of Foreign Relations naar Amerika's rol als supermogendheid. Zijn eerste echte boek Nuclear Weapons and Foreign Policy (uit 1956) waarin hij de strategie van massale vergelding bekritiseerde, leverde hem nationale bekendheid op.

Kissinger was definitief op weg naar de macht toen Nelson Rockefeller, de schatrijke republikeinse gouverneur van New York met presidentiële ambities, hem aantrok als adviseur voor buitenlandse politiek. Het maakte Kissinger niet uit dat hij zelf geregistreerd lid van Democratische Partij was, en ook part-time adviseur van de regering Kennedy. Hij had er veel voor over de ""corridors of powers'' te bereiken, langs welke weg dan ook. De biografie van Isaacson bevestigt bijvoorbeeld het verhaal dat in 1968 Kissinger, die als consulent voor de Johnson-regering werkte, tijdens de verkiezingscampagne geheime informatie aan het Nixon-kamp doorspeelde over een mogelijke opschorting van de bombardementen op Noord-Vietnam.

GEHEIMHOUDING EN INTRIGE

Richard Nixon versloeg zijn tegenstander Hubert Humphrey op het nippertje, en Kissinger werd door de nieuwe republikeinse president als veiligheidsadviseur aangetrokken. Er brak een spectaculaire periode aan in de geschiedenis van de Amerikaanse diplomatie. Nixon had het vaste voornemen het buitenlandse beleid vanuit het Witte Huis te bepalen. Het State Department waar hij zijn politieke vriend Rogers als minister had benoemd, kon hem gestolen worden. Nixon en Kissinger deelden een grote liefde: geheimhouding en intrige. Dat hierdoor grote delen van de Amerikaanse overheidsbureaucratie niet op de hoogte waren van belangrijke initiatieven die door het Witte Huis werden ondernomen, was nog tot daaraan toe. Het had soms vervelende gevolgen, zoals fouten die Kissinger maakte bij de onderhandelingen over het SALT-akkoord. Daartegenover stonden spectaculaire successen, zoals de in het geheim voorbereide opening naar China. Maar inzake Vietnam had het fatale gevolgen.

Het begon met de beslissing in maart 1969 in het geheim bombardementen op Cambodja te laten uitvoeren. Ook in dit boek wordt duidelijk hoe cynisch Nixon en Kissinger hun machtspolitiek bedreven. Nog voor zij het Witte Huis betraden, waren beiden ervan overtuigd geraakt dat Amerika zich uit Vietnam moest terugtrekken. De oorlog was niet te winnen, en het Amerikaanse volk had de wil verloren nog grote offers te brengen voor een ver verwijderd en onbegrepen land. In de ogen van Nixon en Kissinger stond echter vooral Amerika's prestige op het spel. Niet alleen moest een ""decent interval'' worden geschapen om een geleidelijke terugtrekking van Amerikaanse troepen mogelijk te maken, ook moest Amerika kunnen terugzien op ""peace with honor''.

De prijs die daarvoor werd betaald, is hoog geweest. Nixon en Kissinger hadden er geen enkel moreel bezwaar tegen het neutrale Cambodja in de oorlog te betrekken om zo de Amerikaanse terugtocht te vergemakkelijken. Hun argument was dat Noord-Vietnam de neutraliteit van Cambodja ook niet respecteerde. Dat was zo, maar pas na het begin van de Amerikaanse bombardementen begon het fragiele machtsevenwicht dat prins Sihanouk lange tijd wist te bewaren, te desintegreren. Tot dan toe was de Rode Khmer een kleine groep van enkele duizenden guerrila's geweest. Na de uitbreiding van de oorlog tot Cambodja veranderde dat al gauw, zeker toen Sihanouk opzij werd gezet door de corrupte generaal Lon Nol die sterk leunde op Amerikaanse steun.

Kissinger was gewaarschuwd voor het Vietnamese moeras door iemand die het kon weten. Tijdens een bezoek aan De Gaulle in 1969, vroeg het Franse staatshoofd hem op de man af waarom Amerika zich niet uit Zuid-Oost Azië terugtrok. Het antwoord dat Amerika's reputatie als betrouwbare bondgenoot onherstelbare schade zou oplopen, vond De Gaulle hoogst merkwaardig.

CHAMPAGNE

Gedurende zijn hele periode in het Witte Huis zou Kissinger met de onaangenaamheden van Vietnam geconfronteerd worden. De glazen champagne die werden geheven tijdens het spectaculaire bezoek van Nixon aan China en tijdens de topontmoeting in Moskou waar belangrijke verdragen op wapenbeheersingsgebied werden gesloten (SALT-1 en het ABM-verdrag), boden echter ruimschoots compensatie. Ook in het boek van Isaacson worden deze twee feiten als grote verdiensten van Kissinger omschreven. Wat betreft de wapenbeheersingsverdragen heeft de biograaf gelijk. Hoe onvolmaakt SALT-1 ook was (het opende zelfs de weg naar een kwalitatieve toename van de nucleaire wapenwedloop), toch werd door het SALT-proces het kader geschapen voor de drastische wapenverminderingen die aan het einde van de Koude Oorlog mogelijk bleken. Dank zij de volharding van Kissinger kwam ook het ABM-verdrag tot stand en werd een wedloop in de ruimte voorkomen.

Bij de historische diplomatieke opening naar China is het evenwel de vraag hoeveel krediet Kissinger hiervoor kan claimen. Isaacson erkent dat het idee en de politieke moed het uit te voeren vooral van Nixon zelf kwamen. De biograaf van Richard Nixon, Stephen Ambrose, omschrijft Kissinger zelfs louter als het instrument dat Nixon nodig had zijn buitenlandse politiek vorm te geven.

De stijl die Kissinger er op na hield, maakte hem een omstreden figuur. Hij toonde in ieder geval vele gezichten. In gesprekken met Nixon koos hij ervoor mee te praten, vooral als deze complexe politicus wegzonk in zijn obsessies. Maar meer dan eens zweepte Kissinger Nixon op harde acties te ondernemen, bijvoorbeeld toen via Daniel Ellsberg de geheime Pentagon Papers uitlekten naar de New York Times. Kissinger was woedend en zette Nixon aan tot het installeren van het zogenaamde "loodgietersteam' dat opdracht kreeg dit soort lekken te voorkomen. Het was de eerste stap op weg naar het Watergate-schandaal.

Kissinger draagt voor Watergate geen directe verantwoordelijkheid, maar heeft wel volop meegedaan aan het onderling bespioneren en afluisteren. Een aantal van zijn naaste medewerkers, zoals Antony Lake en Morton Halperin, werd lange tijd op bevel van Kissinger afgeluisterd, ook nog nadat zij uit protest tegen de Amerikaanse inval in Cambodja in 1970, ontslag hadden genomen bij de National Security Council.

Kissinger zelf werd trouwens ook bespioneerd en wel door zijn grote tegenspeler Melvin Laird, de minister van defensie en door de Verenigde Chefs van Staven die een verbindingsman als spion in het Witte Huis hadden neergezet. Isaacson beschrijft op fascinerende wijze de gespannen sfeer in het Witte Huis ten tijde van Nixon en de jaloezie die de president had omdat Kissinger telkens weer de krantekoppen haalde en geprezen werd als het enige licht in de Amerikaanse regering. Niet zelden deden zich bizarre scènes voor, zoals de keer dat Nixon, Kissinger en enkele naaste medewerkers aan boord van het presidentiële jacht dronken werden en iedereen plotseling op bevel van Nixon in de houding moest gaan staan toen het jacht langs Mont Vernon voer, waar bovenop een Amerikaanse vlag wapperde.

VLEK OP BLAZOEN

Meer dan eens ook speelde Nixon met de gedachte Kissinger te ontslaan. Zeker toen Kissinger via zijn contacten in de pers subtiel liet doorschemeren zijn twijfels te hebben over het omstreden besluit tijdens de kerstperiode in 1972 Noord-Vietnam opnieuw te bestoken met bombardementen.

Deze episode is meer dan een vlek op het blazoen van Kissinger. Tijdens de eindonderhandelingen in Parijs met zijn Noordvietnamese tegenspeler Le Duc Tho, deed hij concessies waarvan hij kon weten dat die voor de Zuidvietnamese president Thieu niet aanvaardbaar zouden zijn. Ook was hij meerdere malen door Nixon zelf gewaarschuwd dat als Thieu niet met het Parijse vredesakkoord kon leven, de president het politiek niet voor zijn rekening kon en wilde nemen. Kissinger sloeg deze waarschuwingen in de wind en sloot toch een akkoord om vervolgens door Nixon naar de onderhandelingstafel te worden teruggestuurd. De Noordvietnamezen weigeren verdere concessies en het besluit viel ze met B-52's naar de onderhandelingstafel terug te bombarderen.

Het akkoord dat uiteindelijk gesloten wordt, week nauwelijks af van de eerdere overeenkomst. Isaacson wijst er ook op dat het uiteindelijke Parijse vredesakkoord van 1973 vrijwel identiek is aan een tien-punten programma dat Hanoi aan het begin van de Nixon-periode in 1969 voorstelde, maar dat toen resoluut werd afgewezen. Amerika en vooral Zuid-Oost Azië betaalden een hoge prijs voor de hardnekkigheid waarmee Kissinger en Nixon vasthielden aan hun concept van een ""eervolle vrede''.

PANTHEON

Het is daarom merkwaardig dat Isaacson in zijn eindoordeel Kissinger aanvankelijk in het pantheon van grote Amerikaanse staatslieden als Marshall, Acheson en Stimson plaatst. Natuurlijk moet worden erkend dat Kissinger het voor elkaar gekregen heeft de Koude Oorlog meer beheersbaar te maken en de relatie met de Sovjet-Unie minder gevaarlijk. Détente gaf een noodzakelijke adempauze voordat het laatste en voor de Sovjet-Unie fatale gevecht in de Koude Oorlog zou beginnen. De biograaf neemt evenwel nog op dezelfde bladzijde zijn gunstige oordeel al weer terug door er terecht op te wijzen dat Kissinger fundamenteel tekortschoot door moraliteit als leidraad voor de Amerikaanse buitenlandse politiek geheel te negeren. Dit werd niet geaccepteerd door zijn politieke thuisbasis, de Verenigde Staten. Niet door de democraten die in 1976 de moralist Carter in het Witte Huis brachten en ook niet door de republikeinen die in 1980 de kruisvaarder voor het vrije Westen, Ronald Reagan, naar Pennsylvania Avenue stuurden.

Kissinger heeft na zijn vertrek uit de actieve politiek nog wel pogingen gedaan weer terug te komen en zijn honger naar macht te stillen, maar tevergeefs. Vervolgens richtte hij het succesvolle "Kissinger Associates' op om zich als ex-staatsman te verhuren. Het grote geld dat hij daarmee aanboorde, zal echter de bittere smaak van deze biografie voor hem niet kunnen vergoeden.