Verduizendvoudigd in de spiegel; Historische roman van Susan Sontag

Susan Sontag: The Volcano Lover. A Romance. Uitg. Jonathan Cape, London, 419 blz. Prijs ƒ 60,85.

Susan Sontag is bekend geworden door haar essays, mooie essays over het Europese modernisme, over foto en film, ziekte en melancholie. Ze heeft ook een aantal romans op haar naam, maar die trokken minder de aandacht. Helemaal ten onrechte was dat niet. Drie romans waren even ontoegankelijk als ambitieus. Je kon er bijvoorbeeld van zeggen dat de moderne geest er in voorgesteld werd als een ongelukkig bewustzijn en dat zal je maar gebeuren. Het toneel van de wereld verdween er achter de rekwisieten, de spoken die er rondwaarden, waren louter illustratie van een romantheorie.

Voor haar nieuwe roman heeft Sontag zich geen andere poëtica aangemeten. Haar bekende afkeer van psychologie en haar minachting voor interpretatie zijn op elke bladzijde van dit boek voelbaar. Beide, psychologie en interpretatie, zijn bezigheden voor mensen zonder zintuigen. "Wij hebben geen behoefte aan een hermeneutiek, maar aan erotiek van de kunst,' is een uitspraak van haar. Kunst biedt geen informatie en geen evaluatie, maar "een soort opwinding'. En dat is precies wat haar nieuwe roman geeft, pure opwinding.

Op het eerste gezicht is The Volcano Lover een historische roman. Van dat genre moet je houden. Mij wordt het vaak te machtig als ik de groten uit het verleden als poedels in een variéténummer goed gedocumenteerde herhalingsoefeningen zie doen. De verschillen tussen geschiedenis en literatuur zijn mettertijd zo groot geworden dat alleen een heel groot schrijver, iemand als Yourcenar, met succes de kloof weet te overbruggen. Men kan die kloof beter in stand laten en de geschiedenis misbruiken ten behoeve van de kunst. Dat is wat Sontag heeft gedaan.

Natuurlijk heeft Sontag zich gedocumenteerd. De figuren uit haar roman zijn voor ieder die wel eens een biografie van Nelson of een boek over de Portland-vaas heeft gelezen herkenbaar. De hoofdfiguur is de vulkaanminnaar Sir William Hamilton, "the Cavaliere', gevolmachtigd minister van Engeland in Napels. Hamilton was een echte melancholicus, die de leegte bestreed met het verzamelen van kunst en het bestuderen van de Vesuvius. Hij was een connaisseur en geleerde van zekere faam. Hij zorgde ervoor dat de Portland-vaas in Engeland terecht kwam, hij stond toe dat Wedgwood hem kopieerde. Hij woonde in het Palazzo Sessa, aan de baai van Napels, met wat wel het mooiste uitzicht van Europa genoemd werd.

Na de dood van zijn eerste vrouw Catherine Barlow, met wie hij een echt verstandshuwelijk gesloten had, beschaafd, aangenaam, kreeg Hamilton van neefje Charles diens minnares aangeboden, naar men zegt in ruil voor de erfenis. Zo kwam hij in bezit van Emily Lyon, die de gewone geschiedenis kent onder de naam Emma Hart en de filmgeschiedenis als That Hamilton Woman (Alexander Korda, 1941, met Laurence Olivier en Vivien Leigh). De bezitsverhoudingen waren snel omgekeerd en ieder, die de portretten die Romney van Emma gemaakt heeft kent, begrijpt waarom. By Jove, she was beautiful.

Zo leerde Hamilton voor het eerst de liefde kennen, met een zesendertig jaar jongere vrouw. Dan ook krijgt zijn leven een stroomversnelling - vulkaanuitbarsting, Franse revolutie - uitlopend op de verhouding tussen Emma en de Britse admiraal Nelson en de troebelen van Napels in 1799. De contra-revolutionaire slachtpartij die in dat jaar onder de verlichte intelligentsia van Napels werd aangericht en waarvoor vooral Nelson, maar ook Hamilton en zeker Emma grote verantwoordelijkheid droegen, staat centraal in het boek. Dit is het stramien van de roman van Sontag, een verhaal vol liefde en haat, beschouwing en lotswisseling. Maar allerminst een geschiedverhaal.

Sontags roman is in alle opzichten een erotisch boek. De stijl is zo fysiek en direct dat men zich bij het lezen steeds betrapt op prevelen. En men betrapt zich erop op het moment dat het verhaal als het ware ontspand wordt door een conclusie van transparante schoonheid: "The soul of the lover is the opposite of the collector's. The defect or blemish is part of the charm.' Ook de liefde wordt betrapt op zijn betekenisvolle momenten: daar waar de oude Cavaliere zijn stramme knieën tussen de warme dijen van de Beauty stopt, daar waar Emma en Nelson zich voor het eerst overgeven aan hun passie, in een villa bij Palermo, in een zaal met een plafond van gebroken spiegels, "as faceted as a fly's eye', waarin zij zichzelf verduizendvoudigd zien en zo hun kus, "shattered, multiplied in the mirrors above'.

Al even direct en beeldend wordt het bloedbad van 1799 beschreven en de relatieve onverschilligheid of zelfs verantwoordelijkheid van de hoofdfiguren, van beschaafde mensen bij gruweldaden.

Die figuren leggen bij Sontag geen psychologische plausibiliteit aan de dag, maar zijn eerder variaties van motieven en momenten, een inzicht dat de literatuur weer heeft moeten veroveren op de literatuurwetenschap. Begrip ligt alleen in beschrijving. Daarnaast is er alle ruimte tot veroordeling. "Damn them all,' is de laatste zin van het boek, gesproken in een dodencel in Napels, door een dichteres die haar engagement met het korte Franse bewind moest bekopen met de dood.

Met deze laatste figuur, Eleonora de Fonseca Pimentel, identificeert Sontag ook zichzelf. Al lijdt het geen twijfel dat ze aanwezig was, in de Cavaliere, in de Beauty en wie weet in de held Nelson, hier zegt ze, door de mond van Eleonora: "For all my certitute, I feared I would never be strong enough to understand what would allow me to protect myself. Sometimes I had to forget that I was a woman to accomplish the best of which I was capable. Or I would lie to myself about how complicated it is to be a woman. Thus do all women, including the author of this book.' Die vergeetachtigheid en die leugens, daar gaat dit boek over. Die maken het tot wat het is, een meesterwerk.

    • Willem Otterspeer