Schandaal in Holland

De Japanse politicus Shin Kanemaru, zo lees ik boven de namiddagborrel, heeft zijn nek gebroken over een bedrag van vijfhonderd miljoen yen, bijeengesprokkeld met behulp van de lokale mafia. Zijn aftreden is een direct gevolg van de woedende publieke opinie, die al die corruptieschandalen in het land van Sony en Toyota inmiddels beu is.

Dezelfde avond meldt één onzer vaderlandse actualiteitenrubrieken dat ook het Koninkrijk der Nederlanden in heftige beroering is geraakt: “De Tweede Kamer is geschokt door de onthulling van Nova over de slechte kwaliteit van het kippevlees”.

Schandaal in Holland.

Echte schandalen, dat is iets waarin een groot land groot kan zijn. Italië, waar een vrijmetselaarsloge de macht dreigde over te nemen. Frankrijk, waar de president zich door een Centraalafrikaanse menseneter met diamanten liet pavoiseren. Het Amerika van Watergate. Het Duitsland van Waterkantgate. Engeland met zijn rijke traditie van zinnenstrelende seksaffaires, van John Profumo tot Jeremy Thorpe, van Jeffrey Archer tot David Mellor. Als je je als Brits politicus niet ten minste drie minnaressen permitteert, dan word je wel starnakelzat in een knapenbordeel gesignaleerd. Die indruk wordt althans gewekt door in deze materie gespecialiseerde kranten als de Daily Mail, de Daily Mirror, de Daily News en de Daily Express, geredigeerd door de zelfbenoemde zedenpolitie van het Verenigd Koninkrijk. Zij bedrijven een soort journalistiek dat te onzent onbemind en eigenlijk onbekend is. Geen krant in Nederland - ook niet De Telegraaf, laat staan het nog burgerlijker Algemeen Dagblad - is bereid het bericht te publiceren over het buitenechtelijk verwekte kind dat Sari van Heemskerck-Pillis Duvekot (VVD) van Helmer Koetje (CDA) rond heeft lopen, ook al is dit tot ver buiten het Binnenhof talk of the town...

Schandaal in Holland. Het blijft beperkt tot geritsel met snoepreisjes of grinnikende krantestukjes over een dorpsburgemeester die met een slok op in de buurt van een plattelandsbordeel werd aangetroffen. En de ABP-zaak dan? Ja, dat leek enigszins op een ècht schandaal, maar vergeleken met Irangate of de affaire-Neue Heimat bleef het "het poetsen van punaises', zoals een ingewijde dit heeft genoemd.

In Italië of Japan laat een politicus zich door een belanghebbende betalen. Meestal fors. In Nederland is het de politicus-zelf die over de brug komt: zie, om een recent voorbeeld te noemen, de genereuze donatie van Wim Kok aan dat informatieve programma van de zender RTL 4.

Een schandaal is een democratische verworvenheid. Waarom kent een onmiskenbaar democratisch land als Nederland niettemin weinig tot geen schandalen, in tegenstelling tot een land als bijvoorbeeld de Verenigde Staten? Omdat de Verenigde Staten nòg democratischer zijn. En nòg moralistischer, onze vierhonderdzevenentwintig kerkgenootschappen ten spijt. “We hebben een puriteinse erfenis”, constateert de Amerikaanse schandaalspecialiste Suzanne Garment. “En zoals De Tocqueville zegt, zijn we van het begin af aan gericht geweest op gelijkheid. Hij had het er speciaal over in verband met seksuele schandalen en gewoonten. Volgens hem was het grote verschil met bijvoorbeeld Frankrijk dat daar de klasseverschillen zo sterk zijn ontwikkeld dat iedereen daar begrijpt dat iemand van aanzien een maitresse kan hebben. In Amerika bestaat dat op klassen gebaseerde wereldbeeld niet.”

Hoe zat het trouwens in het voormalige Oostblok, dat immers nòg klasselozer pretendeerde te zijn? Het kende geen schandalen omdat in de desbetreffende landen geen controlerende factoren bestonden als kritische burgers, respectievelijk een parlementaire oppositie. De inwoners wisten dat het geen nut had zich over scandaleuze praktijken te beklagen. De verkiezingen waren voor 99,65 procent een farce, een klager was hetzelfde als een querulant en zijn boze brief naar de Rudé Pravo of de Rabotnitschesko Delo werd ter redactie onmiddellijk in de prullenbak gegooid. Soms, heel soms bleef zelfs zo'n braaf ogende volksdemocratie een schandaal niet bespaard. Zoals in het geval van die ongewoon corrupte Sovjet-minister. De man werd dan ook met voorrang doodgeschoten, zodat hij geen bekentenissen kon afleggen die wellicht op anderen betrekking hadden en zijn collega-bewindvoerders konden diezelfde nacht weer rustig slapen.

Geen Nederlandse minister hoeft dit soort schandalen te vrezen. Wellicht is hij of zij een praatjesmaker/ster of hinderlijke carrièrist/e, bereid van de ene dag op de andere een politiek standpunt te loochenen, corrupt is hij of zij niet. Wel, verneem ik, is er sprake van een toenemende corruptie-op-kleine-schaal, met name in ambtelijke kring. Het is verontrustender dan de affaire-Giscard of de affaire-Barschel. Wat kan ons de louche paardenfokker M. te L. schelen? De types die hij tilt, verdienen waarschijnlijk niet beter. Van de oliemagnaat J.R.E. te D. (VS) accepteren wij eveneens zijn schurkenstreken, die trouwens inherent zijn aan zijn beroep. Het raakt ons niet. Maar de ambtenaar van de Dienst Huisvesting, die de wachtlijst van de te vergeven woningen beheert, moeten wij kunnen vertrouwen.

Niettemin, als er zonodig iets schandaligs moet geschieden, dan a.u.b. een schandaal op grote schaal, een schandaal met vele nullen voor de komma, waarover de rechter uiteindelijk zijn straffende woorden spreekt. De schuldige smaakt de zoete troost van de vergelding; het mogen boeten voor een begane misstap behoort immers tot de verfijnste vormen van bevrediging. Het publiek wentelt zich in deugdzaamheid en ziet tevreden toe hoe hij van overheidswege wordt gewroken. Schandalen scherpen het collectieve geweten, een orgaan dat heel wat beter is ontwikkeld dan het individuele geweten. Ladenlichters zijn wij immers allen - en het is voornamelijk vrees voor de vernederende ontdekking dat onze kleine criminaliteit veelal beperkt blijft tot een vooruitstrevend samengestelde onkosten-declaratie.

    • Martin van Amerongen