Gebrandschilderde ramen zijn dringend aan restauratie toe; Adoptieplan voor Rijper Glazen

DE RIJP, 16 OKT. De "Rijper Glazen', de 24 gebrandschilderde glas-in-lood-ramen in de Grote Kerk in de Noordhollandse gemeente De Rijp, zijn dringend toe aan restauratie. De ramen van deze Nederlands hervormde kerk zijn gemaakt in de jaren 1655 tot en met 1657 en hoewel er bij voorgaande restauraties hier en daar authentiek glas vervangen is, bezitten ze grote cultuurhistorische waarde.

De Stichting Behoud Rijper Glazen heeft een reddingsactie opgezet waarbij particulieren, verenigingen en bedrijven ruiten voor vijftig gulden per stuk kunnen "adopteren'. Een compleet "adoptief venster' kost tussen de vijftien- en de achttienduizend gulden. Het restauratieplan wordt morgen tijdens een open dag in de kerk gepresenteerd.

Vrijwel alle ramen zijn aangetast door vocht en luchtverontreiniging. Haast is volgens een mede door de Rijksdienst voor de monumentenzorg uitgevoerd onderzoek geboden om te voorkomen dat het flinterdunne glas, slechts twee millimeter dik, voorgoed verloren gaat. Een restauratieplan van 1,2 miljoen gulden is inmiddels goedgekeurd. Monumentenzorg stelt geld beschikbaar, maar er ontbreekt nog 215.000 gulden.

In Nederland is volgens de Stichting Behoud Rijper Glazen de laatste eeuwen zo'n achtduizend vierkante meter gebrandschilderd glas verloren gegaan door brand, oorlog, verwaarlozing of vandalisme. Er is nu nog 4400 m2 over, waarvan ongeveer de helft zich in Noord-Holland bevindt. De 24 Rijper Glazen beslaan een oppervlakte van 220 m2.

Oorspronkelijk stond op de plek waar nu de Grote Kerk staat een middeleeuwse kapel uit 1467, die verschillende keren werd vergroot tot uiteindelijk een laat-gotische kruiskerk met schip. De in De Rijp geboren waterbouwkundige J.A. Leeghwater maakte in 1635 het ontwerp van het koor. De kerk ging echter in vlammen op bij een grote brand die in 1654 twee derden van het dorp in de as legde. Een jaar later al was de kerk herbouwd.

Sommige van de nieuwe glas-in-lood-vensters werden geschonken door inwoners van De Rijp, toen een welvarend dorp van walvisvaarders, vissers en scheepsbouwers. Zo schonken vrouwen van De Rijp een grisaille die het bijbelverhaal van Rebecca bij de bron voorstelt. Andere werden gemaakt in opdracht van Noordhollandse steden als Amsterdam, Haarlem, Hoorn, Edam en Enkhuizen en zijn beschilderd met stadswapens en stadsgezichten. Een van de kleurrijkste ramen, een geschenk van een vereniging van kuipers, stelt een kuiperswerkplaats voor, omlijst door ruitjes met haringvaatjes, kuipersgereedschappen en 36 huismerken. Het is een van ramen die als eerste in aanmerking komen voor het adoptieplan.

Het pronkstuk van de kerk verbeeldt het verhaal uit Exodus van Mozes en de dochters van Jethro. Het raam, een gift van zes ingezetenen van De Rijp, is een allegorie van de bloei, de brand en de wederopbouw van De Rijp. Hoofdfiguur Mozes os gehuld in een dieprood kleed, de verzinnebeelding van de wrekende gerechtigheid. Men dacht namelijk dat de brand een "wrake Gods' was omdat de Rijpers door hun welvaart te werelds en hovaardig zouden zijn geworden.

Bij de restauratie zullen maatregelen worden getroffen om de ramen te beschermen tegen invloeden van buitenaf. Op sommige plekken verandert het glas door oxidatie in een gipsachtige substantie die geen licht meer doorlaat. Zwaveldioxide dringt via haarscheurtjes in het glas door tot de verf en doet de kleuren verbleken. De ramen zullen worden losgemaakt, gereinigd en zo nodig bijgewerkt. Om te voorkomen dat ze na de restauratie worden blootgesteld aan verontreinigde lucht, worden ze vijf centimeter dieper teruggeplaatst, achter een laag beschermend glas. De ruimte tussen de twee lagen glas krijgt een ventilatiesysteem, waardoor er geen condensvorming optreedt en het gebrandschilderde glas gevrijwaard blijft van vocht.