Hommage aan de draaitol; Amerikaans ontwerpers-echtpaar maakte naast meubelen ook films om ideeën over te brengen

Films van Charles en Ray Eames. Gemeentebibliotheek, Blaak, Rotterdam, t/m 17 nov. Ma 12u30-21u, di t/m vr 10-21u, za 10-17u. 'Eames Design' door John en Marilyn Neuhart, uitg. Thames & Hudson, imp. Nilsson & Lamm, ƒ 194,60.

Het Amerikaanse echtpaar Charles en Ray Eames is vooral bekend om zijn meubels. De kuipstoel van metaaldraad, de stapelstoelen van glasvezel, de fauteuil van zwart leer en rozehout met bijbehorend voetenbankje: het zijn symbolen geworden voor het aanzien van naoorlogs Amerika. Veel minder bekend zijn de films die de Eamesen ook maakten, ruim tachtig in totaal. De komende maand kunnen bezoekers aan de Gemeentebibiliotheek van Rotterdam plaatsnemen op Eames-meubels om naar dertig van die films te kijken.

Het idee ontstond toen Harry Hoek, bij de bibliotheek verantwoordelijk voor de collectie van tweeduizend speelfilms en ruim tienduizend videobanden, het omvangrijke boek Eames design van John en Marilyn Neuhart in handen kreeg. Daarin werd over de films gesproken. Hoek maakte een representatieve keuze en bestelde via een bedrijf in Californië kopieën van de Eames-films die nu permanent in de collectie zijn opgenomen.

Behalve voor kunst, architectuur, vormgeving en massaproduktie interesseerden de twee zich voor nieuwe technologie, bijvoorbeeld de computer. Sommige van hun films maakten zij zelfs in opdracht van bedrijven als Kodak en IBM. Bij het maken van films over speelgoed zagen ze een verwantschap met de wetenschap - het gaat immers steeds over het maken van modellen.

Het zijn korte filmpjes, tussen de twee en de vijftien minuten lang, zonder verhaal in de gebruikelijke zin en vaak zonder tekst. De eerste verscheen in 1950 (Charles was toen 43), en in de daarop volgende vijftien jaar won het paar prijzen op festivals in Edinburgh, Melbourne, San Francisco, Mannheim, Montreal en Londen; in 1960 kregen ze zelfs een Emmy voor filmvormgeving. Charles beschouwde de films niet als kunst: “Het zijn gewoon pogingen een idee over te brengen.”

Soms gaat het om een heel gericht idee, bijvoorbeeld in de film Powers of Ten uit 1968. Dit is een acht minuten lange zoom (“an interstellar roller-coaster ride”) vanaf de rand van het heelal tot een koolstofatoom in de hand van een man die op een deken op een golfbaan in Miami Beach ligt. De film was geïnspireerd op het boek A Cosmic View: the Universe in Forty Jumps van de Nederlands wiskundige en anarchist Kees Boeke. De wetten van de natuurkunde zijn op de achtergrond aanwezig in Tops (1969), een van de vele Eames-films over speelgoed. Zeven minuten lang brengen zij een hommage aan de draaitol, die in elke denkbare soort, vorm en kleur - bijna allemaal uit de eigen Eames-verzameling! - voorbij trekt. Het jaar daarop maakte Eames voor meubelproducent Herman Miller, zijn voornaamste opdrachtgever, een korte film over het vervaardigen van glazvezelstoelen. Blacktop (1952) daarentegen gaat louter en alleen over beweging, de patronen van water dat op de maat van Bachs Goldberg-variaties over asfalt stroomt.

De Amerikaanse filmer en filmtheoreticus Paul Schrader, die onlangs op de Nederlandse Filmdagen de Cinema Militans-lezing hield, schreef midden jaren zestig een artikel over Eames en zijn films. Samen met Bresson was Eames (“een probleemoplosser die rekening houdt met esthetische en sociale overwegingen”) zijn grote voorbeeld: van hen leerde hij dat een idee visueel kan zijn. Eames had een comfortabele verhouding met de machine en het proces van massaproduktie, “noch angst noch blinde gehoorzaamheid” zoals Schrader dat zegt. “Via de lopende band introduceerde de Eames zijn esthetiek op de marktplaats.”

Behalve de films van Charles en Ray zelf wordt The Eames Celebration getoond, een driedelige documentaire uit 1975 van Perry Miller Adato over hun leven en werk. Wie het hele programma wil zien is alles bij elkaar ruim zes uur bezig. Maar het overzicht draait een maand en daarna kunnen de videobanden geleend worden.

    • Tracy Metz