Anderen kunnen het niet zien

Richting Engeland. Regie: André van Duren. Met: Peter Faber, Geert Lageveen, Maike Meijer, Huib Broos, In: Amsterdam, De Uitkijk.

De recente grensgeschillen tussen de Nederlandse film- en televisiewereld konden niet verhinderen dat Richting Engeland, gefinancierd door NCRV en het Stimuleringsfonds voor Culturele Omroepprodukties, als single play (een op zichzelf staand televisiespel), tijdens de afgelopen Nederlandse Filmdagen in competitie meedeed en bekroond werd met de Prijs van de Nederlandse Filmkritiek. Ondanks de ongemakkelijke lengte van 59 minuten is de door André van Duren geregisseerde produktie vanaf deze week in een naar 35mm opgeblazen kopie in de bioscoop te zien, voorafgaand aan uitzending begin volgend jaar.

De bijzondere kwaliteiten van Richting Engeland, naar een oorspronkelijk scenario van Peter van Gestel en Willem Wilmink (maar ook van andere recente tv-produkties, zoals het thematisch verwante Bij nader inzien), wijzen op een integriteit, intelligentie en subtiliteit die in de reguliere Nederlandse speelfilmproduktie voor een breed publiek van de laatste jaren ver te zoeken valt. De samenwerking tussen Van Duren, Van Gestel, Wilmink en de NCRV bestaat al sinds twee eerdere tv-films, Het verhaal van Kees en Een dubbeltje te weinig, eveneens poëtische exercities in nostalgie naar het kleinschalige en overzichtelijke Nederland van de jaren veertig en vijftig. Hun derde gezamenlijke project (Wilmink schreef niet mee aan Een dubbeltje te weinig, zodat zijn mooie, sobere dialoogzinnetjes daar node gemist werden) gaat echter veel verder dan een gedetailleerde reconstructie van het verleden.

In een fictief stadje aan zee, eind jaren vijftig, doet Hans (Geert Lageveen) eindexamen aan het christelijk gymnasium. Hij is ook de nooit in beeld verschijnende verteller (Gerard Thoolen), nu al ouder dan zijn vader ooit geweest is, die vanuit het heden de herinneringen aan dat cruciale jaar tracht te ordenen. De vorm van de vertelling, met af en toe in de camera blikkende personages, verschuivingen tussen realiteit en fantasie en het commentaar van de ik-persoon op zijn eigen handelingen, gaat een dialoog aan met het verleden. In die tijd was de verteller nog een naïeve jongen; zijn vader (Peter Faber) en andere ouderen, zoals de tekenleraar meneer Kleiboer (Huib Broos), peperen hem dat voortdurend in. Hij was de eerste uit de Bloemenbuurt die ging studeren, maar ondanks zijn intelligentie en gevoeligheid wist hij nog helemaal niets. Maar hoe had hij ook iets van het leven kunnen leren, in die beschermde, grijze, gereglementeerde omgeving? In een prachtige scène toont Van Duren de apotheker en zijn vrouw en hun tien kinderen, de tekenleraar en al die andere volwassenen met hun geheimen, 's zondags op weg naar de kerk. Maar je weet niet wat er in hen omgaat, of, zoals Hans het zelf uitdrukt: “Anderen kunnen het niet zien”.

Door eerst het verhaal te vertellen van kapper Oostinga (Carol van Herwijnen), die na een ongelukkig voorval zijn haren kamde en de zee inliep, richting Engeland, en dan dat van de eveneens plotseling overleden meneer Kleiboer (een fabuleus rolletje van Huib Broos), die zo graag de regen had willen schilderen, bereidt het scenario ons voor op het verhaal van Hans' vader, over wie zijn zoon ook al helemaal niets wist. Nog net op tijd geeft die vader een deel van zijn geheimen prijs, maar de zoon zal pas vijfendertig jaar later begrijpen wat hij toen bedoelde: “In de donkerte van de hel, zei de dominee, is het de waarheid over jezelf die martelt”.

Het geheim van Richting Engeland is de volstrekt onsentimentele, sobere en aardse vormgeving van een ingewikkeld proces, de afrekening met het land van herkomst, zonder wrok, maar met uitgestelde pijn over het afscheid. De dialogen (Faber: “Ik wil in mijn weekeindjes geen knappe kop over de vloer - dat eet niet lekker”) zijn zo helder en ter zake als Simon Carmiggelt ze placht te schrijven. Je zou wensen dat mensen als Van Gestel, Wilmink en Van Duren in de toekomst in dezelfde vrijheid als de NCRV hen nu bood speelfilms konden gaan maken. Want ook een zo intiem verhaal als dit komt op een groot scherm het best tot z'n recht.