Muziek van Rihm is een spontane ontlading kleur- en klankstoten

Concert: Nederlands Blazers Ensemble o.l.v. Reinbert de Leeuw; werken van Strauss, Rihm en Schönberg. Gehoord: 10/10 Concertgebouw Amsterdam. Uitzending: 16/10 Radio 4 20.02 uur.

Na ruim twintig bladzijden componeren aan Musique Creuse Le Ciel wist Wolfgang Rihm nog steeds niet wist waar het allemaal naar toe zou voeren. In ieder geval moest het - naar eigen zeggen - geen “schijnobjectief Kling-Klung-Klang worden, ook geen voorzichtig dum-dum-dum-dum-plong-flupp, maar meer een poëtisch Vorbeben en Nachzittern”. Uiteindelijk werd het een concert voor twee piano's en orkest.

Voor Rihm geldt: alles aan muziek is pathetisch. Zijn composities brengen een impuls tegen de orde, ze zijn een spontane ontlading van energieën in exploderende klankverlopen en kleurstoten. Novalis vroeg zich eens af: zou niet alle kwaliteit een gebroken toestand bevatten? Want voor de romantische dichter betekende toon een gebroken beweging, zoals kleur een gebroken licht.

Rihms et nunc (1992), een opdrachtwerk van de Vara-Matinee geschreven voor en opgedragen aan het Nederlands Blazers Ensemble, verraadt die opzet al in de titel: geen "hier en nu', alleen "en nu'. Ook de luisteraar weet niet wat het wordt, alleen het moment zelf telt. Het steeds weer opladen van de energie in de afzonderlijke klank (toon, akkoord, figuur) zet een ongrijpbare mechaniek in gang. Je blijft op het puntje van je stoel zitten, nieuwsgierig naar het vervolg, afgezien van een iets te lange passage van de fluiten in het centrum.

Rihm is een veelschrijver die liever aan een nieuw stuk begint, dan dat hij een vorig werk herschrijft. Niet al zijn werk is even sterk, maar et nunc is een van zijn sterkste composities geworden, meteen vanaf het bezwerende begin voor de vier klarinetten. Een sterk unisono kan klinken als een gebald akkoord, zoals een zacht akkoord sterk lijkt op een éénklank. Boeiend werkt ook het effect van fel en knapperig slagwerk dwars over een heel zachte en dreigende ensembleklank heen. Links en rechts op het podium staan twee slagwerkers opgesteld. Rihm: “Schütteln vor Energie oder lautlos sein vor Leere dann sind wir Komponisten”.

Het hoeft geen betoog dat dit soort muziek staat of valt met de uitvoering. Al dat schreeuwen en stampen, steunen en kreunen moet perfect gedoseerd worden, en een glasachtig timbre verdraagt geen millimeter vibrato. Zaterdagmiddag in de Vara-Matinee viel aan concentratie en inzet niets te reclameren, de musici raakten duidelijk in de ban van dit instrumentale theater, waarin je als het ware de voering uit je instrument blaast en toch geconcentreerd moet blijven.

Schönbergs Erste Kammersymphonie opus 9 sloot goed aan op et nunc (met Rihm-achtige aanwijzingen als schmetterndf en schrill), maar Richard Strauss' Fröhliche Werkstatt (1944-45) is een symfonie voor zestien blazers die weliswaar dankbaar voor de instrumenten is geschreven, maar mij te pompeus en vrijblijvend klinkt en derhalve allesbehalve vrolijk stemt.

    • Ernst Vermeulen