"Lief leren' helpt geestelijk gehandicapte

De verzorging van geestelijk gehandicapten met ernstige gedragsproblemen trok niet zo lang geleden de aandacht door foto's van een aan de muur geketende Jolanda Venema. Een afdeling van het Zeeuws-vlaamse instituut De Sterre behandelt dergelijke gehandicapten anders. Zij won er onlangs een prijs mee.

CLINGE, 14 OKT. “Ik heb zo wah wah wah waanzinnig gedroomd. Ik werd bah bah bah bah. Tsjak.” Bike (35) zingt van pret in het ballenbad. Ze omarmt begeleidster Anny Jongpier en slaat haar hard op de rug. Anny lacht en Bike zet een nieuw liedje in. Een discobal weerspiegelt een massa gekleurde vlekken langs plafond en muren van de "snoezelruimte'. Bike houdt haar hoofd scheef, kijkt even bang en dan meteen weer blij en stoeit met Anny in het bad.

Anny Jongepier werkt op de afdeling Reinaert 2 van de inrichting voor geestelijk gehandicapten De Sterre in Clinge in Zeeuws-Vlaanderen. Haar afdeling heeft onlangs een prijs gewonnen met een opstel over de manier waarop al bijna drie jaar met de diep geestelijk gehandicapte bewoners wordt omgegaan. Gentle teaching heet de methode, "lief leren' zou je kunnen zeggen.

“We waren niet gelukkig met de gebruikelijke behandelingwijze die uitgaat van geconditioneerd leren met belonen en veel straffen”, zegt orthopaedagoog Jos van Loon. Extreem is het straffen in de in 1974 opgerichte instelling nooit toegepast. Langdurig separeren en elektro-therapie gingen het personeel van De Sterre altijd ook al te ver. “We zochten een menswaardig alternatief en wat ik op een cursus over gentle teaching zag, leek me heel geschikt”, aldus Van Loon.

Bij deze methode wordt niet van de bewoners verlangd dat ze zich aanpassen aan de leiding van de groep. “Als iemand liever alleen wil eten, dan moet je hem niet dwingen met de anderen aan tafel te gaan”, zegt Mark Maes, unit-hoofd van Reinaert 2. “Waarom iemand verplichten zijn boterham met mes en vork te eten? Ik eet brood zelf ook liever met mijn handen. En als een bewoner alleen wil zijn, laat hem dan. Mijn kinderen zitten ook wel eens de hele avond op hun eigen kamer housemuziek te draaien.” Door geen overbodige regels op te leggen, vermijd je volgens hem veel problemen.

De Sterre, een open inrichting met 260 licht tot diep geestelijk gehandicapten, besloot begin 1990 de bewoners met ernstige gedragsproblemen samen te brengen in drie aparte groepen. Bike is een van die bewoners en zit met zeven anderen in Reinaert 2. In veel inrichtingen leven dit soort gehandicapten in een streng gedisciplineerd regime. Maes zegt daarover: “Je komt met hen in een neerwaartse spiraal van steeds strengere straffen.” Dat wilde De Sterre vermijden met een andere benadering en gemotiveerde begeleiders die weten dat ze soms klappen moeten incasseren. Iedere bewoner kreeg een eigen kamer.

Het team van Reinaert 2 zegt “een prettige sfeer” na te streven “waarin menswaardig met de bewoners wordt omgegaan”. Orthopaedagoog Van Loon noemt solidariteit en vriendschap de kernbegrippen van gentle teaching. Maes vindt het veraangenamen van het leven van de gehandicapte bewoners van zijn afdeling - met een intelligentie-quotiënt van niet meer dan twintig en een geestelijke leeftijd van minder dan één jaar - het voornaamste doel. In hun prijswinnende opstel geven Maes en Jongpier het voorbeeld van bewoner Amede die van wandelen houdt, maar buiten altijd agressief wordt en de leiders slaat. De geijkte reactie van straffen door hem op te sluiten ontneemt hem iets plezierigs. Daarom beschouwen ze op Reinaert 2 het slaan als een teken van onzekerheid en proberen ze hem gerust te stellen. Vaak helpt dat en de begeleiders hebben gemerkt dat Amede zijn grenzen verlegt.

De door het Hartmann A.G. (een fabrikant van incontinentiemateriaal en verbandmiddelen) ingestelde tweejaarlijkse prijs van DM 6.000 wordt besteed aan onder meer een spelletjeskamer en een nieuwe stereo-installatie. Een eigen "snoezelruimte' met ballenbad, lekkere muziek, lichtorgel en luie plasbestendige matrassen hebben ze al. Maes is vooral blij met de kans die de prijs biedt de unieke aanpak meer bekendheid te geven.

Op haar meisjesbed heeft Bike vier zachte speelgoedbeestjes en een humpty dumpty op een rijtje tegen een coca cola kussen gezet. Ze luistert in een stoel naar klassieke muziek van Thijs van Leer. “Ze houdt het meest van rock 'n roll en de liedjes van Kinderen voor Kinderen”, zegt Maes. “'t Is af!”, roept Bike plotseling en maakt een afwerend gebaar. Ze kijkt ons met open mond aan. Maes: “Ze wil dat we haar alleen laten.” Hij sluit de deur. Door het hoge smalle raam zien we hoe Bike meeneuriet met de dwarsfluit.

    • Dirk Limburg