Een herontdekking

Het gevolg van de vliegramp is de herontdekking van de Bijlmer. Denkt iemand er nog aan dat de Bijlmermeer was bedoeld als modelstad, een satellietstad voor 100.000 mensen, in haar genre even modern, voorbeeldig en baanbrekend als Berlage's Plan Zuid? Daarna is nog maar weinig in en met dit stadsdeel zo gebeurd als het was bedoeld. De architectuur werd belachelijk gemaakt of als afschrikwekkend voorbeeld gebruikt, de metro die de levensader van de Bijlmer is, heeft in Amsterdam een halve burgeroorlog veroorzaakt, reputaties zijn gebroken, carrières hebben een knak gekregen. Alleen al door zijn voorgeschiedenis heeft de Bijlmer de naam gekregen die maakte dat "men' al begon te twijfelen voor de feiten werden genoemd.

Daarna werd het tot stadsdeel waar de Surinaamse immigranten zch vestigden. Het "nieuws uit de Bijlmer' bleef belast. De flat Gliphoeve, heette het, was dusdanig verwaaarloosd dat hij moest worden afgebroken. Bijlmer kreeg in het spraakgebruik zo'n bedenkelijke kant dat overheid en bedrijfsleven probeerden, langs de lijnen der geleidelijkheid de naam in de vergetelheid te drukken. Het werd: Amsterdam Zuidoost. De Nederlandse verdraagzaamheid, de zelfgenoegzame koestering in de deugd die men zichzelf had toegekend, stond niet toe dat we er hier getto's op na hielden. Rassenwaan wordt naar behoren gestraft, discriminatie is verboden, de samenleving is open voor iedereen, ongeacht kleur of godsdienst. Naar de letter van de wet en de in het openbaar beleden moraal valt er op de Nederlandse natie niets aan te merken. Maar tot zaterdag 4 oktober is de Bijlmer een getto in wording geweest, niet in naam, wel naar zijn onofficiele reputatie in het leven van alle dag.

Van het begin af, in de eerste helft van de jaren zeventig, is de reputatie van de Bijlmer onverdiend geweest. Er waren achitectonische en stedebouwkundige tekortkomingen, maar het geheel, de grootsteedsheid, de afwezigheid van gepietepeuter in de aanpak, het humaan rationalisme overheerste. De Bijlmer was en is een stadsdeel; niet een kleinsteeds provinciestadjesdeel, geen dorpsdeel. De Bijlmer heeft dat eigenaardig mengsel van grimmigheid en poëzie die bij de grote stad hoort, en dit weer, door het samenstel van hoge flatgebouwen, groen en water op een manier die we nergens anders aantreffen. Met alle tekortkomingen en de strubbelingen en conflicten die de toestroom van een groot aantal immigranten meebrengt, is de Bijlmer een stadsdeel dat werkt. Het noodlot van dit stadsdeel was dat het door een opeenstapeling van vooroordelen aan het oog werd onttrokken.

Door de ramp is de Bijlmer opnieuw ontdekt. Dankzij de media hebben plotseling tientallen woordvoerders en bewoners het publiek bereikt waarvan ze door een barrière van vooroordelen gescheiden waren. Het is ook duidelijk geworden dat onder catastrofale omstandigheden de Amsterdamse en de nationale overheid weten wat er moet gebeuren en snel en doelmatig kunnen handelen. Verder weten we nu, door de voortdurende wisseling van het dodencijfer en de onzekerheid over de bewoning van een aantal appartementen, dat de Bijlmer in ieder geval administratief een enclave is. In andere landen zou dit misschien minder van belang zijn geweest; in onze wereld van administratief perfectionisme is het voor de Bijlmer een teken dat het stadsdeel tot op zekere hoogte outsider is; niet volledig betrokken bij zo'n onvervreemdbaar aspect van het nationale leven.

De kern van de herontdekking is deze. Als men het in theorie al wist dan is het nu door de rauwe praktijk van de ramp bevestigd. Nederland is een multiraciaal, multicultureel land geworden, met tienduizenden burgers die onze taal spreken, die gewoon werken, er prijs op stellen gewoon te leven met het behoud van datgene wat we hun "culturele identiteit' noemen. Dat is door ettelijke televisie- en krantereportages duidelijk geworden.

De herontdekking van de Bijlmer had eerder en veel beter gekund. Nu is een en ander gepaard gegaan met uitvoerig rouwbeklag. Er zijn omstandigheden waarin Nederlanders zich in meeleven kunnen uitputten, om dan, zonder zich te verdiepen in eventuele consequenties, over te gaan tot de orde van de dag. Als deze herontdekking betekent dat in de praktijk van alle dag, de politiek en het bestuur, voortaan geleefd en gehandeld wordt met de wetenschap dat Nederland en in het bijzonder de grote steden multiraciale samenlevigen zijn, dan zit er meer aan vast dan het rouwbeklag van degenen die niet in het getroffen stadsdeel wonen. Die consequenties van de ramp in de Bijlmer moeten nog blijken.