Van het jaar

Binnenkort wordt weer van alles en nog wat "van het jaar' gekozen. Men gaat ervan uit dat ieder verschijnsel binnen de cyclus van 365, of dit jaar 366 dagen, zich aandient in een vorm die de volstrektheid het meest benadert. Om tot een beslissing te kunnen komen, moet men dus weten wat de volstrektheid kortweg inhoudt. Als er een "politicus' van het jaar wordt gekozen, ligt aan die keuze het beeld van de absolute politicus ten grondslag, of het beeld van de standaardpoliticus.

Ter verduidelijking: in Parijs wordt de standaardmeter bewaard, de meter van platina die precies even lang is als de secondeslinger op 45 graden Noorderbreedte op zeeniveau, of het veertigmiljoenste deel van de aardomtrek, gemeten langs de meridiaan van de Parijse sterrewacht. Zo zou het bij iedere stand van wetenschap, moraal en ethiek mogelijk moeten zijn, een platinapoliticus te maken met een bepaald hersengewicht, een standaard karakterdichtheid, ruggegraatsstijfheid, trommelvliesgevoeligheid, stembandvermogen, besluitvaardigheidscoëfficiënt en wat er verder in de politiek belangrijk is. De platinapoliticus zou niet meer in Parijs staan maar in New York, in het gebouw van de Verenigde Naties.

Zo zou het gaan als wetenschappelijk kon worden bepaald wie en wat tot de X, Y en Z van het jaar werden uitgeroepen, maar we weten wel dat er heel andere maatstaven aan de keuze ten grondslag liggen: eenvoudig gezegd wat het meest de aandacht heeft getrokken en daarbij zo onthullend, zo tekenend, zo opzienbarend mogelijk op het gegeven gebied is geweest. Daarom heb ik vorig jaar voorgesteld, tot man van het jaar een silhouet uit te roepen, het universele silhouet van de man in het nieuws, misschien al sinds de staatsgreep van Pinochet in Chili. Het is het silhouet van een man, eventueel met opgestroopte mouwen, misschien met een helm, en altijd met de Kalasjnikov, de AK 47 of een verwant machinepistool, een assault rifle in de aanslag om de volgende seconde orde op zaken in de burgerij te stellen.

Het silhouet van die man heeft zich de afgelopen tien jaar over de aarde verbreid: nu het sterkst aanwezig in Joegoslavië, Georgië, Afghanistan, Cambodja, Somalië, en als de contouren van Sylvester Stallone en Arnold Schwarzenegger bij ons in de bioscoop. Of, ander idee: de media zouden de ontwerper van de Kalasjnikov persoonlijk eens in het zonnetje kunnen zetten.

Nu heb ik voor de foto van het jaar een ander voorstel: het portret dat hiernaast staat afgedrukt. Men weet wat er is gebeurd. Michail Gorbatsjov wil niet voor het gerecht verschijnen om te getuigen in het proces tegen de verboden communistische partij. In die rechtszaak ziet hij een politieke manoeuvre van Boris Jeltsin om hem verder klein te krijgen. Hij verdomt het eenvoudig, aan zijn eigen sloop mee te werken. Na de mislukte staatsgreep tegen hem, vorig jaar augustus, was hij een verbruikt man, maar intussen heeft hij zich hersteld. In Moskou heeft hij zijn eigen instituut, een "denktank' voor internationale betrekkingen en economische vraagstukken. We weten niet of het denken in die tank tot de oplossing van de internationale en economische verwikkelingen zal bijdragen. Misschien wordt daar wel aan heel andere problemen gedacht, zoals: Hoe zal Michail Gorbatsjov het snelst in de politiek kunnen terugkeren? Maar in democratische landen is het niemand verboden, daartoe een instituut op te richten.

Of het Gorbatsjov politiek voor de wind gaat kunnen we van hieruit niet zeggen. Materieel valt het mee: op CNN was donderdag te zien hoe hij in zijn eigen auto (die van de staat was hem al afgepakt) bij zijn eigen instituut arriveerde. Daar bleek dat ook het instituut hem was afgepakt: "genationaliseerd'. Je kon zien hoe achter de ramen de vertrouwde gorillakoppen van de nationalisering door walkietalkies met elkaar in verbinding stonden. In een flits zag ik ook nog het lugubere bekje van Arbatov, zonder dat het duidelijk werd aan wiens kant hij op het ogenblik staat.

Van Archimedes gaat het verhaal dat hij na de inneming van Syracuse door een Romeinse soldaat werd doodgeslagen terwijl hij een wiskundig vraagstuk bestudeerde waartoe hij lijnen en cirkels in het zand had getrokken. Zijn laatste woorden waren: "Mijn cirkels!' Zonder vooruit te lopen op mijn eigen laatste woorden wil ik zeggen dat ik het me kan voorstellen. Wie denkt mag niet door gewapende ploerten worden gestoord. De eeuwige tekortkoming van mensen die denken is dat ze zich die laatste gebeurtenis niet kunnen voorstellen: dat er, terwijl ze denken, zo'n ploert verschijnt die ze de hersens inslaat. Die Archimedes-achtige verbijstering is van Gorbatsjovs gezicht af te lezen.

Iedereen weet dat Gorbatsjov duizend maal zoveel in zijn mars heeft als zijn belagers. Daar gaat het nu niet om. Het belangrijkste is dat hij zijn verstand heeft gebruikt om de Koude Oorlog tot zijn geweldloos einde te brengen en dat daardoor een onbekend aantal mensen nog in leven is dat anders met Kalasjnikovs en misschien nog veel krachtiger wapens zou zijn gedood, vermoord - het had van de omstandigheden afgehangen welk woord van toepassing was geweest.

Daarom zouden we hier als één mens moeten protesteren tegen de pesterijen waarmee nu - ten behoeve van welk belang? - hem het leven wordt vergald. Maak hem tot de Archimedes van het jaar.

    • S. Montag