Partij China stukje voorwaarts; Maar veele Chinezen hebben de partij niet meer nodig

PEKING, 10 OKT. “Wat is een socialistische markteconomie?” Het maandag beginnende 14de congres van de Chinese Communistische Partij zal naar verwachting een definitie daarvan geven. Niemand verwacht dat die erg duidelijk zal zijn, want men moet er alle kanten mee opkunnen: voorwaarts en terug.

Terwijl effectenbeurzen, massale obligatie-uitgiften, onroerend goedmarkten - met 200 buitenlandse makelaarsbedrijven actief in het land - etcetera welig tieren, maakt de Chinese economie een stormachtige groei door, 12 procent in de eerste helft van dit jaar. Zolang het goed gaat is kapitalisme in orde en mogen de hervormers hun gang gaan, maar als er weer oververhitting en hoge inflatie komt, de corruptie te aanstootgevend wordt en politieke onrust volgt wegens de snelle sociaal-economische veranderingen, dan moeten de orthodoxe marxisten kunnen ingrijpen en de klok kunnen terugdraaien naar méér socialisme.

Patriarch Deng Xiaoping (88) heeft met zijn reis naar het zuiden begin dit jaar, de zogenaamde "Deng-wervelwind' de parameters voor deze ontwikkeling gezet met de passe-partout dat “kapitalistische landen ook een graad van staatsplanning kennen en dat socialistische landen daarom een graad van kapitalisme moeten kunnen verdragen”. "Tegen-patriarch' Chen Yun (87), de leider van de orthodoxe kliek, heeft daar grommend mee ingestemd, maar wel onder een aantal voorwaarden.

Een is dat de zogenaamde "Jiang-Li As' gehandhaafd wordt. Dat wil zeggen dat de halfslachtige secretaris-generaal Jiang Zemin (66) en de neo-stalinistische premier Li Peng (64) aanblijven, waarschijnlijk meer als symbolen van het overgangs-compromis dan als werkelijke machthebbers. Maandenlang hebben geruchten en speculaties de ronde gedaan, doorgaans berustend op lekken die moedwillige zetten in het geheimzinnige machtsspel waren, dat beiden zouden verdwijnen. Maar de laatste versie is dat Jiang twee adjuncts om zich heen krijgt: Qiao Shi (68) en Li Ruihuan (58).

Qiao is het hoofd van alle veiligheidsdiensten. De blik van achter zijn licht getinte brilleglazen is altijd hetzelfde: nietszeggend en met zijn mond is het letterlijk hetzelfde. Niemand weet waar hij politiek staat. Li Ruihuan, een oud-burgemeester van de grote noordelijke havenstad Tianjin (Tienstin), is de meest levendige en goedlachse van de hele top. Zijn stijl lijkt wat op die van wijlen Hu Yaobang, maar hij gaat lang niet zover. Niettemin heeft hij succesvol strijd geleverd tegen de meest orthodoxe geestverwanten van Jiang Zemin in de driehoek propaganda-ideologie-cultuur.

Li Pengs macht is al enige maanden geleden op eenzelfde manier gereduceerd. De coördinatie over het economisch-industrieel beleid is overgedragen op vice-premier Zhu Rongji, de hervormingsgezinde ex-burgemeester van Shanghai, en over de landbouw-economie op vice-premier Tian Jiyun. Beiden zijn het hele jaar belast geweest met twee radicale hervormingsexperimenten: Zhu Rongji met het oplossen van het gigantische schuldenprobleem van staatsbedrijven, Tian Jiyun met het breken van de zogenaamde "ijzeren rijstkom', het gegarandeerde levenslange loon in staatsbedrijven ongeacht werkprestatie.

Faillissement van verlies lijdende staatsbedrijven komt, behalve in het rijke zuiden, moeizaam op gang omdat het sociale opvangkussen niet tot stand komt. De speelruimte voor de door de hoogbejaarde Deng Xiaoping nieuw leven ingeblazen radicale hervormingen in de staatssector is inderdaad beperkt. “We zijn niet meer zo optimistisch”, zei een Chinese partij-functionaris. “De doorbraak waar we de afgelopen maanden en weken op hoopten komt er niet. Het gaat wel de goede kant op, maar het zal langer duren.”

Het politieke rapport van het partijcongres zal de nieuwe hervormingen in de richting van de markteconomie sanctioneren, maar tevens oproepen tot waakzaamheid tegenover Westerse komplotten tegen "vreedzame evolutie', dat wil zeggen een soort psychologische oorlog om het socialisme met vreedzame middelen onderuit te halen. Na het keerpunt 4 juni 1989 heeft deze kreet de propagandamolen ongeveer twee jaren gedomineerd, maar hij werd het afgelopen jaar steeds minder gehoord.

De orthodoxe propaganda-baas Wang Renzhi wordt vervangen door Zheng Bijian, een man meer op de lijn van Hu Yaobang. Desalniettemin wordt de verbale strijd tegen het Westen hervat, waarschijnlijk wegens de recente verdere verslechtering in de Chinees-Amerikaanse betrekkingen in verband met de F-16 leverantie aan Taiwan en de toenemende dreiging van democratiserende invloed vanuit Hongkong onder de flamboyante gouverneur Chris Patten.

De verjonging van de toporganen, een van de verklaarde doelstellingen van het congres is niet erg overtuigend. Er komt naar verwachting maar één nieuw gezicht in het staand comité van het politbureau: Hu Jintao (50). Hij komt uit het communistische jeugdliga-netwerk van wijlen Hu Yaobang en werd in 1988 tot partij-secretaris van Tibet benoemd. Hij heeft daar weinig gepresteerd en is het grootste deel van de tijd met ziekteverlof geweest. Enige zeer impopulaire figuren verdwijnen helemaal uit het politbureau, namelijk vice-premier Yao Yilin, de rechterhand van Li Peng in de mislukte stalinistische restauratie; Song Ping, de geheimzinnige personeelschef die de personendossiers beheert, en Li Ximing, de sinistere partij-secretaris van Peking, die door de bevolking van de hoofdstad verantwoordelijk wordt gehouden voor het moedwillig verergeren van de situatie in 1989.

Alles bij elkaar is het een positief saldo. Maar wat het partijcongres ook besluit, doet er voor de gemiddelde Chinees niet meer toe. Er bestaat zoveel speelruimte voor steeds grotere aantallen mensen om hun eigen gang te gaan en geld te verdienen in eigen of buitenlandse bedrijven dat zij de staat en de partij niet meer nodig hebben. Degenen die voor staat en partij blijven werken en niet corrupt zijn of geen vrije bijbaantjes nemen, zitten met lege handen. Zij zijn de "nieuwe armen'. Dat op zich zal de communistische staat de komende jaren dwingen zich nog veel drastischer te hervormen, of onder te gaan.