Durham: domein voor dikkerds; Voedsel als minnaar

Het is het vreemdste diner dat ik ooit meemaakte. Gloria en haar zoon Stuart zitten naast elkaar, haar gezwollen hand met de grote ringen op zijn vlezige onderarm. Twee inbleke vrouwen met roze en gele tulbanten op zitten tegenover ons. We eten sla. Stuart fluit het wijsje van Mr. Bojangles terwijl zijn moeder giechelt en hem in zijn arm knijpt.

""Weet je wat zij vroeger deed als we samen boodschappen gingen doen?'' vraagt Stuart met een blik op Gloria. ""Ze gaf me een pets op m'n vingers als ik maar kéék naar iets lekkers. Later in de auto vond ik allemaal wikkels van Marsen en M & M's onder haar stoel gepropt. Oh, ik haat dit eten!''

De pasta met linzensaus is ondertussen gearriveerd. ""Mr. Bojangles'', zingt Stuart nu uit volle borst. Dan wijst hij trots op zijn moeder en vertelt dat zij al eens 150 pond is kwijtgeraakt en nooit meer dan de helft ervan heeft teruggekregen. ""Dat is wat ik succes noem - voor iemand die een dieet volgt dan.''

Gloria strijkt hem over zijn haar. ""Oh ja, ik heb succes met èlk dieet dat ik volg.'' Ze helt in haar volle omvang naar me over als haar zoon zijn non-sugar-applecrunch laat staan: ""Kom, waarom eet jij zijn toetje niet op? Ben je bang een van ons te worden?'' Stuart staat op en wenkt de jongste van de tulbantvrouwen flirterig met zich mee, waarop zijn moeder hem opnieuw een blik van verstandhouding toewerpt: ""O, o, zij gaan stoute dingen doen.''

Nu begrijp ik het: Mr. Bojangles is het fastfoodrestaurant met gefrituurde kippebouten. ""Stuart, liefje?'' ""Yes mom?'' ""Breng je een yoghurtijs voor me mee?''

De stad Durham, in North Carolina, is "Dieethoofdstad van de Wereld'. Dat beweert in ieder geval het levensgrote reclamebord in Main Street, naast het benzinestation annex verkooppunt van hamburgers, hotdogs en donuts. Bij oppervlakkige beschouwing merk je daar niets van, want Durham is eerst en vooral een redelijk grote universiteitsstad, waar het straatbeeld eerder wordt bepaald door gezond ogende jongeren dan door waggelende tweehonderd-ponders. Maar er zijn enkele verborgen aanwijzingen.

De kledingwinkels verkopen opvallend veel extra grote maten. En de bioscoopstoelen zijn zo breed dat je in eerste instantie in een love-seat denkt te zitten. Wanneer je vervolgens bij de plaatselijke boekhandel stuit op legpuzzels met afbeeldingen van pizza's - bedoeld als rustgevende bezigheidstherapie voor lijners met ontwenningsverschijnselen - dan begin je langzaamaan te vermoeden dat er iets aparts gaande is in Durham. Waar elders zou een gigantisch dikke man over straat durven gaan in een T-shirt met de tekst "Jesus dieted for you', en er nog zo'n stralende charmeurskop bij trekken ook?

Volgens de meest recente gegevens van het Amerikaanse National Center for Health Statistics is een kwart van alle Amerikanen te dik. Ons land komt daar weliswaar aardig bij in de buurt met ruim zeventien procent, maar te dik in Amerika is vele malen dikker dan bij ons en in de rest van de wereld. Het gangbare beeld over "de gemiddelde Amerikaan' die zich verplaatst in een auto, zich voedt met hamburgers en zijn vrije tijd doorbrengt voor de televisie mag dan wat gechargeerd zijn, soms is het toch verbluffend accuraat.

Maar de slinger slaat ook behoorlijk door naar de andere kant: de aandacht voor gezondheid en vooral voor slankheid grenst aan het hysterische. Een onderzoek uit 1991 van de Calorie Control Council, een handelsverbond van producenten van dieetprodukten, bracht aan het licht dat 48 miljoen Amerikanen van achttien jaar en ouder een dieet volgen. Het zijn voornamelijk vrouwen, mannen beginnen meestal pas met afslankprogramma's als hun gezondheid dat vereist.

Hoewel zwarte Amerikanen, vooral zwarte vrouwen, volgens de statistieken vaker te dik zijn dan blanken is het volgen van een dieet bij hen nog niet zo populair. Het kan zijn dat andere schoonheidsnormen hier een rol spelen, of geringere financiële mogelijkheden. Zoals een woordvoerder van het National Center for Health Statistics het uitdrukt: ""Wie volgt er nu een dieet als hij net genoeg geld heeft om te eten.''

Hart- en vaatziekten vormen onder arme en dus vaak zwarte Amerikanen de belangrijkste doodsoorzaak, maar zij hebben wel iets anders aan hun hoofd dan calorieën tellen. Een bekende uitspraak van dieetdokters luidt niet voor niets: ""Armen gaan gewoon dood aan hun vet, rijken laten ons er eerst dik aan verdienen.''

""So you all have your fatfinders?'' Ja, iedereen heeft het plastic schijfje in de aanslag, klaar voor de strijd tegen vet, calorieën en - belangrijker nog - vetcalorieën. De lerares Winkelen van het Duke University Diet en Fitness Center is een fris type in een zachtroze jurkje; haar klasjes bestaan uit dikke tot zeer dikke Amerikanen in joggingpakken. Zij willen worden als hun lerares. Ze willen van hun vet af.

Onder hen zijn Harvardstudentes, eigenaren van computerbedrijven, advocaten, aannemers en huisvrouwen. Gerespecteerde leden van de maatschappij, niet aan de drank, niet aan de crack. Allemaal blank en voor het grootste gedeelte rijk en maatschappelijk succesvol. Ze hebben alles, inclusief te veel vet, en ze hebben er duizenden dollars per maand voor over om daar wat van kwijt te raken.

Gehoorzaam volgen we de juffrouw door een wereld vol chocoladecornflakes, barbecueworstjes en vaten cola. Het klasje bestaat duidelijk uit gevorderden: alle aandacht gaat uit naar cholesterol-arme crackers en vetloze mayonaise. Er zijn zelfs chips gemaakt van appels: geen vet, geen cholesterol, geen suiker, geen zout, geen kleurstoffen, geen chemische toevoegingen. Misschien is het niet eens voedsel. Eén mevrouw raakt er zo opgewonden van, dat ze een zakje openritst en de inhoud ter plekke consumeert. De lerares kijkt afkeurend. De vrouw bezweert haastig dat ze er straks voor zal betalen.

Duke Tower is een appartementenhotel recht tegenover één van de grotere dieetcentra, Duke University Diet and Fitness Center. De meeste hotelgasten gebruiken hun maaltijden in het afslankcentrum; lopend te bereiken in ongeveer zestig seconden en met de auto in pakweg vijfenvijftig, parkeren niet meegerekend. Velen nemen de auto.

Manager Dawn Schiffhauer van het centrum verklapt ons meteen al in het eerste gesprek dat zij het regelmatig te kwaad heeft met haar cliënten: ""Soms zou je ze allemaal naar Somalië willen sturen als ontwikkelingswerkers, en verder geen gezeur.'' Maar ze drukt ons op het hart ook de andere kant van de zaak onder ogen te zien. Volgens haar is het is niet voor niets dat er in haar land zoveel eetverslaafden zijn. ""We zijn slachtoffers van de consumptiedwang. Vergeet niet, dit is een land van arme immigranten. Zodra we het wat beter kregen, zijn we onszelf en onze kinderen gaan volproppen. Voor Amerikanen staat voedsel gelijk aan liefde.''

De dokter van het centrum, Michael Hamilton, die in Frankrijk is opgegroeid, ziet nog een andere reden waarom onder met name Amerikaanse vrouwen zoveel eetstoornissen voorkomen: het onrealistische ideaalbeeld waaraan zij moeten beantwoorden.

""In Amerika tel je alleen nog mee als je een figuur hebt als Kim Basinger of Michelle Pfeiffer, wat voor de meeste vrouwen totaal onbereikbaar is'', zegt de arts. ""Zeker vrouwen van Oosteuropese of Italiaanse afkomst zitten fysiologisch gewoon anders in elkaar. Zolang zij dat niet accepteren, duurt de dieet-ellende voort. Je kunt namelijk ook te dik worden van te veel en op te jonge leeftijd kuren.''

Sommige van zijn cliënten hebben een verstoorde en obsessieve verhouding met eten vanaf hun vroegste jeugd. Het zal niet toevallig zijn, meent de dokter, dat van alle patiënten ongeveer eenderde joods is en eenderde Italiaans. ""In die culturen wordt veel eten aangemoedigd, maar de gevolgen daarvan worden in onze maatschappij genadeloos afgestraft.''

Het is allemaal begonnen met het Rijsthuis. Dr. Walter Kempner opende in 1939 een kliniek voor nierpatiënten in Durham. Zijn methode was eenvoudig: drie maaltijden ongezouten rijst per dag, met eventueel wat fruit of groente erbij. Al snel ontdekte hij dat zijn patiënten misschien niet helemaal van hun nierklachten afkwamen, maar wel allemaal gewicht verloren. Vanaf eind jaren veertig functioneert het Rijsthuis daarom als afslankinstituut. Drie maal per dag rijst en als extraatje - een uitbreiding sinds de tijd van de nierpatiënten - af en toe een donderspeech.

De oudere generatie afslankers bewaart levendige herinneringen aan Kempners kaarsrechte, magere gestalte en zijn Duitse accent. ""Dom varken'', was nog één van de aardiger opmerkingen die hij ongehoorzame patiënten voor de voeten wierp. Er waren patiënten die dachten dat hij god was, en misschien dacht hij dat zelf ook wel. Hij is net vertrokken als wij arriveren - op zijn negentigste eindelijk met pensioen, om de tijd die hem hem nog rest te wandelen in zijn geliefde Alpen. Maar in Durham hangt zijn geest nog over de stad.

Toen het Rijsthuis eenmaal landelijke bekendheid kreeg, openden in de loop van de jaren zestig en zeventig ook andere centra hun deuren, vaak onder leiding van ex-medewerkers van Kempner. Geleidelijk aan begon Durham zich in te stellen op de komst van steeds meer dikke mensen. Hotels en pensions begonnen met speciale arrangementen voor dieetvolgers, particulieren gingen kamers verhuren, allerhande diëtisten openden hun eigen praktijken.

De aspirant-lijner heeft tegenwoordig de keuze uit zo'n dertig verschillende adressen. Vooral het afgelopen decennium gaf een opleving te zien in de Durhamse dieetindustrie, mede onder invloed van de toegenomen belangstelling van de media. De hele stad profiteert nu mee van de naar schatting zes- tot achtduizend afslankers per jaar.

Afhankelijk van het centrum dat ze bezoeken en van hun eigen behoeften, blijven de patiënten een week tot soms wel een half jaar in Durham. De drie grootste centra gaan er echter van uit dat een verblijf van een maand voldoende zou moeten zijn als een eerste, beslissende aanzet en dat de rest thuis moet gebeuren.

De centra verschillen nogal in prijs: van bijna vijfduizend dollar per maand in Structure House - inclusief appartement - tot twaalfhonderd per maand in het Rijsthuis. En ook in opzet: afhankelijk van het centrum kan de bezoeker kiezen uit onder meer kooklessen, water-aerobics, volleybal en lezingen over onderwerpen als "oncontroleerbare eetbuien' of "het belang van Nee-zeggen'.

Stuart is de vierde generatie van de familie die hier komt, lacht Gloria. Zijn overgrootmoeder was in de jaren vijftig in behandeling in het Rijsthuis, waarna Gloria's moeder en zijzelf de traditie hebben voortgezet. Stuart is hier min of meer opgegroeid, want toen hij nog een kleine jongen was, verbleef Gloria soms al maanden achtereen in Durham en kwamen haar man en Stuart regelmatig over uit Delaware om haar op te zoeken. ""Om te controleren of ik niet te slank en aantrekkelijk werd voor andere mannen'', zegt ze met een knipoog.

Het prettige van Gloria is dat zij zich niet gedraagt als slachtoffer. Ze heeft altijd mooie kleren aan, gaat veel uit en is dol op dansen en flirten. ""Ik ben niet van plan op te houden met leven omdat ik te dik ben.'' Ze lijkt het leven in Durham zó prettig te vinden dat het afslanken naar het tweede plan is verdrongen.

Haar zoon Stuart en zij nemen geen deel aan één van de programma's, want die hebben ze allemaal zo vaak doorlopen dat ze die onderhand kunnen dromen. Hun afslankprogramma is een dagelijkse gezonde maaltijd in een onlangs geopend dieetrestaurant; de rest van de dag besteden ze aan winkelen, rondhangen bij het zwembad van het Duke Tower Appartementenhotel en eindeloos buurten en telefoneren met de vele vrienden in de naburige appartementen. Gloria is zelf maar al te goed op de hoogte van wat zij noemt "het Durham-effect': dikke mensen kunnen zich er zo thuis gaan voelen dat ze hun vet niet meer kwijt willen. Sommigen ervaren Durham als een bevrijding. Voor het eerst in jaren durven ze weer in het openbaar in badpak te verschijnen of te gaan dansen in een disco. Elke vrijdagavond gaat er een heel stel vanuit het hotel naar een dancing, zegt Gloria. ""De hele tent schudt en trilt, maar zij hebben de avond van hun leven.'' Durham heeft iets van een vakantiekamp, met alle romantische gevolgen van dien.

""Wij noemen dit ook wel sincity'', verklapt ze. ""Mensen die in de "real world' al tijden geen seks hebben gehad, komen hier om zich eens lekker uit te leven.'' Zonder waarschuwing trekt ze haar wijde bloes omhoog en toont haar buik. Een litteken loopt van waar haar navel moet zitten tot aan het middenrif. Ze heeft ooit haar maag laten vastnieten, maar het uiteindelijke effect bleef beperkt tot een opvallende baan die het vet in twee gelijke helften verdeelt.

""Stuart verwijt mij zijn omvang'', zegt Gloria. ""Maar ik heb altijd geprobeerd te lijnen. Mijn man zaliger, die veel te jong stierf omdat hij zo dik was, was daar altijd tegen. Arme Stuart, he was caught in the middle. Hij heeft bijna al zijn schoolvakanties doorgebracht in kinderkampen van de Weight Watchers. De beste periodes in mijn huwelijk waren die waarin we ons alledrie uitleefden in eten; dan was er tenminste geen ruzie.''

In een wanhopige poging zichzelf het eten onmogelijk te maken, liet ze eens voor negen maanden haar kaken dichtnaaien. Daarna heeft het nog zeker twee jaar gekost voor ze haar mond weer helemaal kon openen. Net in de tijd dat haar kaken vastzaten, vond ze het tijd om met therapie te beginnen. Trots: ""Mijn man was altijd tegen psychiaters, maar ik heb toch doorgezet. Ik raakte heel bedreven in praten met mijn kiezen op elkaar.''

Michael Warszawski's ouders hebben Auschwitz overleefd. ""Mijn moeder zei altijd: Ik heb jarenlang honger geleden, waarom zal ik nu nog honger hebben? Mijn vader had een bakkerij en nam elke dag zakken vol brood en gebak mee naar huis. Nu zijn we allemaal veel te dik.'' Michael is 39 jaar en heeft een zachtaardige, melancholieke blik in zijn ogen. Hij is in behandeling in het Rijsthuis, dat nog steeds voortborduurt op de methode van dokter Kempner.

Toen hij hier in 1987 voor het eerst kwam, woog hij meer dan 250 kilo. Hij viel bijna honderd kilo af, dacht dat hij de rest thuis wel kwijt zou kunnen raken, kwam weer tientallen kilo's aan en besloot in overleg met zijn vrouw hun huis in New York City, zijn baan en hun beider leven in die stad op te geven en naar Durham te verhuizen.

Hij is één van de weinigen hier die niet rijk zijn; als hij niet een deel van de kosten terugkreeg van de ziektekostenverzekering, zou hij zich het programma niet kunnen veroorloven. Reikhalzend kijkt hij uit naar de dag dat hij weer terug kan naar de real world. ""Ik zou graag een restaurant beginnen zodra ik hier klaar ben. Een gezondheidsrestaurant bedoel ik natuurlijk. Maar wel hier in Durham, want voor mij is dit de enige plaats waar ik op gewicht kan blijven.''

Om de één of andere reden zijn de verhalen van de jongeren het aangrijpendst; misschien omdat zij nog zo intens hopen dat het leven na hun verblijf in Durham eindelijk ook voor hen fun zal worden. Voor minder doen ze het niet; vrijwel niemand lijkt rekening te houden met de mogelijkheid dat het leven ook voor dunne mensen wel eens moeilijkheden in petto zou kunnen hebben.

Een psychologe van Structure House: ""Wat dat betreft is dwangmatig eten echt een Amerikaanse ziekte: het is een maatschappij van "instant gratification'. Velen definiëren succes als een constante toestand van bevrediging en wanneer dat eens tegenvalt proberen ze zich tevreden te eten.''

Tanya (21) probeerde de spanning van haar studie psychologie aan de respectabele Harvard University te ontlopen door middel van ongecontroleerde vreetbuien: ""Ik werd zo gefrustreerd; al mijn medestudenten zijn dun als fotomodellen. De meesten hebben anorexia of kotsen alles wat ze eten weer uit. Ik hoopte zo dat ik ook anorexisch zou worden, maar dat lukte niet. En ik huiver van het idee om over te geven. Bovendien kun je je gebit verpesten door het maagzuur; een vriendin van me is al drie tanden kwijtgeraakt.''

Of neem Erich Macher, begin dertig en afkomstig uit Peru. Zijn ouders waren bereid om hem naar een dure ingenieursopleiding in Texas te laten gaan, alhoewel zijn vader zich maar met moeite liet overhalen. ""Ik studeerde als een bezetene, want ik moest en zou slagen. Ondertussen at ik maar door, vooral in fast-food-restaurants. Ook uit eenzaamheid, want ik miste mijn vrienden. Nu ben ik geslaagd, ik heb een goede baan als ingenieur, maar dit - hij kijkt treurig naar zijn uitgedijde lichaam - is het resultaat. Ik durf niet meer terug naar Peru; wat moeten mijn vrienden van me denken?''

Het is niet makkelijk volwassen mensen serieus te nemen, wanneer ze de hele dag aan een zuigflesje lurken - wie een dieet volgt moet veel drinken - en bijna in huilen uitbarsten omdat ze hun Twinkies zo missen. Met deze sponscakes met crèmevulling hebben veel Amerikanen een speciale, liefhebbende band. Generaties kinderen zijn er mee opgegroeid. Enkele jaren speelde dit snoepgoed een lugubere rol in een rechtszaak tegen de zogenoemde Twinkie-moordenaar - zijn advocaat bepleitte vrijspraak omdat zijn cliënt hersenverweking zou hebben gekregen na een overdosis van deze mierzoete lekkernij.

In Durham praat iedereen de godganse dag over eten, aankomen, afvallen, vasten, snoepen, recepten, calorieën, vet en ponden. Het slaat over: elke hap die ik eet gaat opeens vergezeld van een levendige voorstelling van mijn eigen stofwisseling, vetverbranding en mogelijke vetophoping.

De manager van het Rijsthuis beschrijft haar drie kleine hondjes, als ik niet meteen begrijp dat dachshund de Engelse term is voor teckel, als "those lovely 12 pound doggies'. Als ik een patiënt waarschuw voor een wesp, is het antwoord: ""Oh, die eten niet veel.'' Bovendien bejegenen de meeste lijners alle buitenstaanders, dus zeker journalisten en fotografen, met een latent wantrouwen, dat na enkele dagen ten volle aan de oppervlakte komt.

Het "dikke-dame-aan-het-strand-ansicht-'syndroom heerst volop: ""Jullie zijn er alleen maar op uit om ons uit te lachen en ons als freaks af te schilderen.'' Gloria bij voorbeeld is van de ene dag op de andere omgeslagen als een blad aan de boom en weigert verdere gesprekken of foto's. ""Dat geldt ook voor Stuart'', zegt ze dreigend. Maar gelukkig is de sfeer vooral tijdens lunches of diners wel eens ontspannen.

We gaan met een groepje lijners naar hun favoriete uitgaansgelegenheid, een homo-disco. Niet dat zijzelf homo zijn, maar in de Power Company voelen ze zich meer geaccepteerd dan in heteroclubs. Inderdaad kijkt niemand op van de invasie zwaargewichten. Fran, Maria, Loreen en Stuart voelen zich hier thuis en dansen uitgelaten.

Alleen Gloria is boos, omdat de fotografe naar haar smaak te veel foto's neemt van haar zoon: ""Waarom moet je hem steeds hebben? Hij is niet dikker dan de meeste anderen.'' Ze werpt zich op de schalen popcorn en komt pas tot rust na een kwartier proppen.

""Ze hebben net weer een nieuwe techniek uitgevonden: stomach-banding'', vertrouwt ze me toe. ""Je hele maag wordt in een soort kunststof omhulsel geperst, zodat die nooit meer kan uitrekken. Dan kun je echt nooit en te nimmer meer te veel eten.''

Ze kijkt somber bij dit toekomstperspectief. Zo'n drastische oplossing spreekt haar duidelijk niet meer aan. ""Dan is alles afgelopen. Wat blijft er dan nog over om voor te leven?''

    • Lieke Noorman