De mythe en... ...de dalende lijn

MET DE VAL VAN het pond blijken de Britse Conservatieven ook hun laatste Europese vijgeblad te hebben afgelegd. Het congres van de Tories in Brighton deze week mag dan wel zijn uitgemond in formele steun voor het "Europese' beleid van premier Major, de toon waarin over het continent werd gesproken was vaak traditioneel Engels neerbuigend, op het kwaadwillende af. Wie er dergelijke vrienden op nahoudt, behoeft geen vijanden meer.

De val van Thatcher, de opvolging door Major en diens verkiezingszege hadden de indruk weten te wekken dat er met dit Groot-Brittannië ten langen leste toch zaken waren te doen. De elf andere Europese landen wrongen zich eind vorig jaar in Maastricht dan ook in bochten om Major de grootst mogelijke manoeuvreerruimte te verschaffen zonder het doel - een Europese Unie - uit het oog te verliezen. De munt waarin Major terug betaalt heeft inmiddels ook politiek sterk aan waarde ingeboet.

Na alle verguizing van Europa, na de zwijgende en tegelijkertijd overdonderende aanwezigheid van mrs. Thatcher moest wel de indruk ontstaan dat de partij- en regeringsleider op de laatste dag van de jaarlijkse bijeenkomst de show zou stelen. Het partijvolk is in de Thatcherjaren zo verwend met demagogie dat zelfs de grijze Major langzamerhand retorische hoogstandjes werden toegedicht al was het maar om het congres te amuseren. De anticlimax kon niet uitblijven.

Major beperkte zich in zijn slottoespraak gisteren tot herhaling van zijn boodschap bij terugkeer uit Maastricht. Brittannië's bijzondere nationale identiteit mocht niet verloren gaan in een federaal Europa. In het hart van zijn beleid was er maar een doel - een koele heldere berekening van het Britse nationale belang. Maar tegelijkertijd moest er open en direct worden gesproken, zelfs als dat voor sommigen niet gemakkelijk was. Wanneer de verkeerde keus werd gemaakt, waren er grote gevaren voor land en partij; de goede keus kon slechts op feiten en niet op angsten berusten. Het was tijd om naar de werkelijkheid terug te keren en afscheid te nemen van mythevorming.

De premier wil wel, maar hij leidt een partij die zich er niet toe weet te brengen zichzelf de maat te nemen. De spraakmakende en beleidondersteunende burgerij die de rangen van de Conservatieve partij vult, wenst zich te vermeien in precies die mythe waartegen Major waarschuwt. In plaats van open en rechtstreeks te spreken, zoals hij noodzakelijk zegt te achten, sterkt hij zijn achterban in de waan dat Europa weliswaar een kans, maar toch vooral een risico betekent. De congresgangers in Brighton lieten zich dan ook opnieuw en ongegeneerd de hypnotische verdoving van de valse nationale saamhorigheid welgevallen. Major stond erbij en waarschuwde tegen de ergste uitwassen.

ONDER DE gegeven omstandigheden komt het goed uit dat het verdrag van Maastricht de gelegenheid biedt, onwillige lidstaten op afstand te houden. Er is geen enkele reden meer om die onwilligen verder tegemoet te komen. Maastricht was wat dat betreft het uiterste. Wie verder wil, gaat verder, wie wil achterblijven, blijft achter. Of een latere inhaalpoging kans van slagen heeft, behoeft niet langer zorg te zijn van de landen die hun onderlinge eenwording krachtdadig willen voortzetten.

...de dalende lijn

HET NATIONALE BELANG staat in ons financieel-economische beleid voorop, verzekerde de Britse minister van financiën Norman Lamont fier voor het argwanende congres van de Conservatieve partij. Zijn opmerking suggereerde dat de Britse belangen tot voor kort werden verkwanseld en daarmee is aan de orde of deze minister te vertrouwen is, want ook toen was hij verantwoordelijk. In het geval van Lamont vertaalt de vertrouwenskwestie zich in de koers van het pond. Vorige maand was Lamont gedwongen om de deelname van het pond aan het wisselkoersmechanisme van het Europese Monetaire Stelsel (EMS) op te geven. Daarmee verloor het pond zijn anker.

Lamont probeert een alternatief voor het EMS te ontwikkelen en geeft de verzekering dat inflatiebestrijding prioriteit blijft. Hoe hij dat wil bereiken, liet hij in het midden. Hij zei slechts dat met alle factoren rekening zal worden gehouden. De renteverlaging direct na de loslating van het EMS en de koersval van het pond kunnen de economie een kortstondige opleving bezorgen, maar als de daling doorzet en de inflatie aantrekt, staat de Britse regering opnieuw voor het dilemma om het pond te ondersteunen met een renteverhoging. Ook buiten het EMS gelden economische wetmatigheden, maar ontbreekt de verankering die zorgt voor geloofwaardigheid.

DE POLITIEKE sturing van het Britse monetaire beleid roept herinneringen op aan de manier waarop in Nederland het partijcongres van de PvdA onder leiding van een geradicaliseerde achterban de coalitievorming in de jaren zeventig naar zijn hand zette. In Groot-Brittannië voelt de minister van financiën voortdurend de hete adem van de kiezers in zijn nek. De hoogte van de rente wordt daarmee een afgeleide van de stand van de opiniepeilingen en niet van financieel-economische overwegingen.

Het siert Lamont dat hij deze week in Brighton niet voor de verleiding is gezwicht om de Conservatieve afgevaardigden te behagen met een groei-vriendelijk rente-gebaar. Maar evenmin heeft hij maatregelen aangekondigd om het monetaire beleid uit handen van de politiek te bevrijden. De eerste en meest voor de hand liggende stap daartoe is om de onafhankelijkheid van de Bank of England, de Britse centrale bank, wettelijk te garanderen. Dat zou niet alleen helpen om de financiële markten een vertrouwensbasis te geven voor het toekomstige monetaire beleid. Het zou bovendien de lakmoesproef zijn voor Britse bereidheid het monetaire Europa serieus te nemen.

HET POND staat buiten het wisselkoersmechanisme van het Europese Monetaire Stelsel en een spoedige terugkeer valt niet te verwachten. De Britse regering heeft haar eisen voor hervorming van de "breuklijnen' in het EMS inmiddels ingeslikt en als uittredende partij heeft Groot-Brittannië ook weinig te eisen. Lamont legde de nadruk op de noodzaak dat de Britse en Duitse economieën beter op elkaar zijn afgestemd voordat het pond weer in het EMS kan terugkeren. Dat zal van de Britten de grootste inspanning vereisen, zelfs als de Duitse rente de komende tijd daalt, want de lange lijn van economische neergang is ook na de saneringen en privatiseringen van de Thatcher-jaren nog niet gekeerd.