Alles op zijn plaats

Het oktoberzonnetje heeft nog genoeg kracht om het land hardgroen te laten glanzen. Waar eerst niks was liggen nu grachten en waterpartijen. Bijna drie miljoen mensen zijn al komen kijken hoe de leegte is getemd. Met groen beklede hobbels, met rotstuinen en bloempotgroepen, een theater waar een man voordoet hoe je een uitje fruit en een clowns-optocht. Een oude tram rijdt verloren door het langste plantenperk ter wereld. Het rupstreintje rijdt hoger, dat is leuk, dan zie je meer.

De Floriade is een samenvatting van waar dit land voor staat. Die zin kan op twee manieren worden gelezen, dat is zo aardig van dit natuurcircus bij Zoetermeer: je ziet er waar het land trots op is, Japanners komt u maar, maar ook de toekomst waar het land mee tobt. Beide sentimenten zijn terug te voeren op angst voor de leegte. De natuur, daar maken we wat van, en waar niks nodig is, is ruimte voor drukte, met elkaar bezig zijn, over zulke vragen als: blijft er wel iets over van het land?

Op de Floriade - haast u, morgen is de laatste dag - kijkt men zijn ogen uit naar het vele niets. De entree is verstopt door fotografen die bij het weggaan met vaste hand het bewijs verkopen dat je genoten hebt. Op het grote plein even verderop worden andere standaard-herinneringen te koop aangeboden, naast een terras om te bekomen van de aanstaande belevenissen.

En dan begint het. 68 hectaren georganiseerd groen, twee miljoen planten. Kilometers pad, in twee uitvoeringen: recht en kronkelend. De Mitsubishi Car Boulevard, Henk Patat, de Interpolisweg en de Rabo-toren brengen verplaatsing en verstrooiing. Maar het gaat om de groene missie. De agri-business, motor van onze export draagt het spektakel, daarover geen misverstand.

Denk echter niet dat het land- en tuinbouwprodukt kritiekloos wordt bejubeld. De Zoetermeerse water- en planten-driehoek is bezaaid met luidsprekende installaties, info-zuilen en dia-tenten die er zijn om de tevredenheid binnen de perken te houden. Het bedrijfsleven, maar vooral de overheid heeft miljoenen gestoken in Aart's Paradijs, Ecodrome en andere instructie-paviljoens. Onze bezorgdheid krijgt ruim water.

Uitdrukkingloos slenteren de massa's langs dit soort teksten: “Rommelige opslag van materialen in de natuur zorgt dat de kwaliteit van onze leefomgeving achteruit gaat. Groen verdwijnt. Als we de ruimte niet goed verdelen, als niet alles zijn plaats krijgt, gaat het mis.” Het themapark Nederland, vol vragen zonder antwoorden, vol antwoorden zonder vragen. Voor 200 miljoen aan ongerichte dynamiek.

Juist deze week hebben de topvoorlichters van de Haagse departementen het kabinet opgebiecht dat het wel wat minder kan met al die gekochte tv-programma's om boeren en buitenlui op het goede spoor te brengen. Maar 10 kilometer verderop hebben zij in de polder voor miljoenen vertimmerd om de Nederlander te kunnen toespreken over zijn gedrag. Volksinstructie van de wieg tot de afwas.

Dolend door dit paradijs van commercieel georganiseerde goede bedoelingen, viel mij op dat de bezoekers er anders uitzien dan tien of twintig jaar geleden. Meer betrekkelijk gezonde jonge bejaarden, wie zal het zeggen, afgekeurden, vutters en vroeg vertrokkenen uit het werkende leven. En gezinsflarden: wat je leest is waar, "vader, moeder en twee kinderen' is een minderheid. Eén ouder met wat kinderen is de norm, de andere ouder werkt kennelijk, of hoort er niet meer bij.

Dat deed onweerstaanbaar denken aan de net uitgekomen bundel vermetele opstellen van (oud-)medewerkers van het Sociaal en Cultureel Planbureau, Sociale en culturele kennis, waarin de onderzoekers van het bureau hun gebruikelijke voorzichtigheid wat hebben laten varen en antwoord geven op vragen die niet mogen of niet kunnen. Wetenschappelijk of maatschappelijk.

Een van de aardigste hoofdstukjes gaat over "Vrouwen en emancipatie'. Onder de vrolijke titel Hoe bevalt de Nederlandse vrouw? stelt Josette Hessing-Wagner vast: uitstekend, dank u. Vrouwen krijgen op iets oudere leeftijd kinderen, met goede medische en verloskundige hulp. Uit de verdere opstellen blijkt dat de emancipatie ook in andere opzichten vooral het leven van de vrouw heeft veranderd. Zij is meer op de man gaan lijken: meer roken en stressen en drinken, en naar verwachting zal zij gemiddeld niet meer zo veel jaren doorleven nadat Hij is heengegaan.

Is het behaaglijk vrouw te zijn in de jaren negentig?, vraagt Mariolein van Delft, 25 jaar na Joke Kool-Smits artikel over Het onbehagen van de vrouw. Nog niet echt, is het antwoord. Het onbehagen van toen kwam voort uit het opgesloten zitten in het huisvrouwen-bestaan. Dat is veranderd, vrouwen zijn in groteren getale gaan werken buiten de deur. “Autonomie en zelfontplooiing zijn toegenomen”. Van gelijke invloed of deelname in de werkwereld is nog lang geen sprake.

De schaduwzijden van de emancipatie zijn ook zichtbaar geworden. Vrouwen schijnen steeds vaker spijt te krijgen van een zeker gemis aan vrouwelijkheid, en willen soms terugkeren naar een meer zorgende rol, die nauwelijks door mannen is overgenomen. De wel vernieuwde, zachtere mannen bekoren lang niet altijd de vrouwen die verandering van hen vroegen. En al nemen mannen wat meer huishoudelijk werk voor hun rekening, vrouwen zijn zelf binnenshuis ook meer uren gaan maken. De machtsbalans in huis is veranderd, maar de evenwichtigheid van de verhoudingen vaak niet.

“De nieuwe gelijkheid en individuele vrijheid stellen hogere eisen, geven mogelijkheden voor een kwalitatief betere relatie maar hebben ook geleid tot meer echtscheidingen”, schrijft Van Delft. “Vooral ontwikkelde geämancipeerde vrouwen vinden moeilijker een man van hun gading. Een kwart van de hoger opgeleide vrouwen tussen de 25 en 50 leeft thans zonder partner. Deze problemen kunnen worden beschouwd als onbedoelde bij-effecten van het emancipatiestreven.”

Daar moest ik even aan denken op de Floriade, toen ik al die kinderen met één ouder de ene milieu-douche na de andere zag ondergaan. In dit lieve land stellen wij altijd met grote ijver vast hoe de volgende maatschappelijke omwenteling er uit moet zien. Is het een gevolg van de volte of van geestelijke leegte, dat wij willen dat iedereen zich houdt aan gewenst verklaard milieu- of relatiegedrag? Zolang niemand weet waar het met de buiten- en de binnenwereld naar toe gaat, is het roekeloos dat de overheid ons vertelt hoe wij leven moeten.

Een van poëzie voorziene wandelbrug op de Floriade is wat versleten geraakt. Een bordje waarschuwt gelukkig voor Verzakkingen op de Levensweg.

    • Marc Chavannes