Aleksej Nalepin over de slavofiele Rus; "We zijn geen staat, natie of imperium, Rusland is een gezin'

Zelfs de meest Westers geklede politici in Rusland beginnen zich met de dag meer te manifesteren als slavofielen en verkondigen nu moeiteloos nationale standpunten. Opportunisme? Nee, in het Westen wordt het Russische hervormingsproces nog altijd gemeten langs de liberale lat der Verlichting, maar in Rusland zelf weet men beter. Rusland ligt niet in Europa en niet in Azië, Rusland is Rusland. Vraaggesprek met een historicus die zich niet druk maakt over de naderende ondergang van het Westerse hervormingsprogramma.

De slavofielen zijn weer aan de winnende hand. Zelfs Oleg Roemjantsev is nu door de bocht. Want wat zegt deze jeugdige sociaal-democraat, die wat opleiding en uiterlijk betreft in onze PvdA niet zou misstaan en wiens talenkennis hem in staat stelt met de halve wereld van gedachten te wisselen? Dat Rusland zijn zelfstandige positie op het wereldtoneel heeft verkwanseld. ""Door de kaart te spelen van andermans geopolitieke belangen heeft Rusland zich verbonden met de Verenigde Staten, Duitsland en Turkije die er louter op uit zijn Rusland van de Balkan te weren'', aldus Roemjantsev.

Een opmerkelijke metamorfose? Je zou het denken. Roemjantsev ziet zichzelf immers als een pijler van een democratisch en dus Europees Rusland. Hij mag dat ook, omdat hij een der weinige politici in het land is die niet geperverteerd zijn door een persoonlijk communistisch verleden.

Maar zo curieus als het lijkt, is het niet: Roemjantsev weerspiegelt met zijn gedaantewisseling een algemene trend. Een jaar na de overwinning op het "obscurantistische communisme' is Rusland zich weer van het Westen aan het afkeren. Over de hele linie bovendien. Hoe verschillend hun opvattingen voor binnenlands politiek gebruik mogen lijken, als het om de specifieke positie van Rusland gaat, zegt de sociaal-democraat Roemjantsev hetzelfde als de nationale democraat Sergej Stankevitsj, de adviseur van president Boris Jeltsin die de laatste maanden de taak op zich heeft genomen om de Balten en Moldaviërs de dampen aan te doen. Een hypernationalist als Aleksandr Sterligov, een voormalige KGB-generaal die nu het zogenoemde rood-bruine bondgenootschap van paupers, recidivistische communisten, monarchisten en chauvinisten leidt, zou zich op dit punt eveneens met Roemjantsev kunnen verzoenen. Ook in Sterligovs ogen heeft Rusland zijn positie als ""traditionele balans tussen de islamitische wereld, de slavische wereld en Europa'' te grabbel gegooid.

Zelfs de Russen in het buitenland voelen het zo. Want wie was enkele weken geleden in Sint Petersburg op het tweede "internationale congres van vaderlanders' onder al die Russische emigranten de held? Sergej Baboerin, een jonge dertiger en ex-communist die in het Russische parlement de oppositie aanvoert tegen al die democraten die her en der gemene zaak maken met Kaukasiërs of andere nationale minderheden en zo de eigen Russen in de kou laten staan. Hem viel in het voormalige Leningrad een welhaast eindeloze ovatie ten deel van al die Russische ballingen die al twee en drie generaties in Amerika, Australië of Duitsland wonen en zich materieel helemaal hebben aangepast aan het Westerse leven maar Russischer dan Russisch zijn gebleven.

Dit nationale gemoed kwam onlangs treffend tot uiting in een opiniepeiling waarin de Russen gevraagd werd wat ze ervan zouden vinden als er land en goederen aan buitenlanders verkocht zouden worden. De helft van de ondervraagden toonde zich daar mordicus tégen, een derde zou er eventueel mee kunnen instemmen mits de Russische regering er uiteindelijk controle over zou houden. Slechts vier procent zei onvoorwaardelijk voorstander te zijn van buitenlands bezit op eigen bodem. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF), met al zijn eisen omtrent liberalisering der prijzen en eigendomsverhoudingen, mag het verder aan zichzelf uitleggen.

Ingewikkelder

Wat is er in Rusland toch aan de hand? Heeft ex-burgemeester Gavril Popov van Moskou gelijk als hij simpelweg concludeert dat de democraten ""gefaald hebben'', omdat ze in 1991 nog niet rijp waren voor het openbaar bestuur? Nee, het is veel ingewikkelder. De democraten hebben de afgelopen dertien maanden volgens de Moskouse historicus Aleksej Nalepin niet in het zand gebeten omdat ze democraten waren maar omdat ze zapadniki waren, dat wil zeggen, "Westerlingen' die zich geen rekenschap kunnen of willen geven van hun eigen "slavische' wortels. Om die tegenstelling, zapadniki versus slavianofili, heeft het in Rusland altijd gedraaid en draait het nog steeds. ""In het Westen wil men het nu eens worden over een economisch programma. Maar die programma's hebben geen enkele relatie met onze realiteit. Als Arkadi Volski (de werkgeversleider, die de laatste maanden het door het IMF geïnspireerde hervormingsbeleid van premier Jegor Gaidar heeft weten te ontmantelen, HS), wint is heus niet alles voorbij. Zoals ook niet alles vooruit zal gaan als Gaidar wint. Het is gecompliceerder en zal dus allemaal anders uitpakken,'' aldus Nalepin.

Aleksej Nalepin, 46 jaar oud en nimmer communist of partijganger geweest, is van huis uit filoloog en etnograaf. Na zijn studie heeft hij zich met deze wetenschappelijk achtergrond op de Russische geschiedenis gestort. Sinds twee jaar is hij uitgever van het Rossiskij Archiv, een privé-bedrijfje dat zich tot doel heeft gesteld historische documenten uit de achttiende en negentiende eeuw te publiceren, omdat ""het Russische volk zonder kennis van zijn tradities niet zal kunnen herleven''.

De vraag waarmee Nalepin in zijn maag zit, is eenvoudig en tegelijkertijd onbegrijpelijk: ""Peter de Grote is ooit een tijdje in de Nederlanden geweest omdat hij Rusland naar Europees model wilde hervormen. En toch is Rusland nooit Holland geworden.

""Peter de Grote heeft als eerste een intelligentsia geschapen in de hoop dat zij de hervormingen zou kunnen dragen. Alle hervormingen daarna zijn steeds het werk geweest van de intellectuelen. Alleen Pjotr Stolypin (tegenwoordig hèt voorbeeld van de slavofiele hervormers à la Aleksandr Solzjenitsyn, HS) zou je een uitzondering in de reeks kunnen noemen. Die begreep het volkskarakter van de Russen. Van onderop is er nooit sprake geweest van hervormingen. Ook de revolutie van 1917 was een zaak van de intelligentsia. De bolsjewieken presenteerden het volk een heel simpel model: iedereen zou gelukkig worden. Het volk was daarover zeer blij en wilde het dus geloven. De revolutie van 1917 leek dus een overwinning van de zapadniki, althans een poging om Rusland op de Westerse rails te zetten. Maar wat is er van terecht gekomen? Socialisme in ieder geval niet.

""De perestrojka van Gorbatsjov was eveneens een poging van de reformistische intelligentsia. Wat er het afgelopen jaar is gebeurd, is daarvan het vervolg. De democratische pers ziet het graag anders. Maar dezelfde klasse heeft nog steeds de macht, ze bestaat alleen uit andere gezichten. In principe is de samenleving dezelfde gebleven.''

Dat lijkt me een negatief oordeel over een democratische en anti-communistische dissident als Andrej Sacharov?

""Sacharov was een puur Westers produkt. Hij zei juiste dingen, maar hij had die absoluut niet in Rusland kunnen uitwerken. Hij werd goed begrepen in het Westen. Hij sprak jullie taal, in tegenstelling tot Solzjenitsyn. Maar ook al was het tussen die twee een beetje een discussie zoals men in het Schrijvershuis pleegt te voeren, Solzjenitsyn begreep het proces in die jaren-Brezjnev beter dan Sacharov.''

Waarom is het zo gelopen met die Westerse import-ideeën?

""Dat heeft te maken met onze mentaliteit die is bepaald door de enorme omvang dat dit land, door zijn natuur en klimaat. Russen zijn geen Europeanen, zoals we ook geen Aziaten zijn. Het is een genetische kwestie. Volgens Richard Pipes (Amerikaans historicus en ooit adviseur van Ronald Reagan - red.) is Rusland zo'n groot land omdat de Russen in de achttiende eeuw niet klaar waren voor een normale civilisatie. Dengi (geld) is bijvoorbeeld een Turks woord, schrijft hij ter illustratie in zijn Russia under the old regime. Dat boek van Pipes is nou zo'n typisch anti-Russisch boek van een Westerling. Want zo simpel is het niet. Het is een karakterologische kwestie. Russen willen altijd ergens heen en dat kan ook omdat de ruimte er is. Je kan zelfs kozakken in de VS vinden. Russen zijn een mobiel volk. Het volk neemt hier daarom nooit deel aan de politiek. Voor het volk is de leuze "vrijheid, gelijkheid, broederschap' nimmer een serieuze slogan geweest.''

Waarom heeft de intelligentsia het nooit opgegeven om zich te tooien met zo'n Westerse imago. Hoe serieus kan je de intellectuelen nemen?

""Tijdens het Neurenberger tribunaal zijn ooit instructies gepresenteerd waarin werd vermeld hoe de Duitse bezetter zich tegenover de Russische bevolking diende te gedragen. Eén van de richtlijnen was: praat nooit lang met een Russische intellectueel, want hij zal het met u eens zijn en zal naar u luisteren, hij zal zelfs samen met u huilen, maar uiteindelijk zal u doen wat hij wil. De Duitsers begrijpen het Russische karakter beter dan wie ook.

""Het is in Rusland nog steeds niet fatsoenlijk om intellectueel te zijn en geen zapadnik. Maar dat betekent niet dat onze intellectuelen ook een homogene groep vormen. Jullie denken dat graag. Maar het is niet meer dan een beeld van Westerse liberalen die de laatste twintig jaar bijvoorbeeld dachten dat Jevgeni Jevtoesjenko en Andrej Voznesenskij dè representanten van de poëzie waren, ook al werden er in die tijd ook heel andere dingen in Rusland geschreven. Zo vertegenwoordigen nu ook de Nezavisimaja Gazeta, Izvestia en Koeranty niet dè pers in Rusland. Door de dominantie van deze Westers georiënteerde kranten kunnen nationale intellectuelen zich alleen niet zo makkelijk uitspreken.''

U zegt eigenlijk hetzelfde als Pjotr Stroeve, Michael Gersjenzon, Sergej Boelgakov en die andere intellectuelen uit de Vechi-groep (Wegwijzer) die al in 1909 schreven: de Russische intelligentsia wordt slechts gedreven door een hoogmoedig schuldgevoel jegens het gewone volk, weet daarom niet hoe de samenleving er uitziet en komt dus altijd met volstrekt absurde ideeën op de proppen. Die benadering van de Vechi-groep is toch niet typisch Russisch? Het lijkt me gewoon verstandig reformistisch.

""Mee eens. De Vechi-groep keerde zich tegen het radicalisme van ja òf nee, maar om andere reden dan bij jullie. Rusland is een wereld op zichzelf, een aparte civilisatie. Wat het Westen onder democratie verstaat, is hier niet mogelijk. In principe kennen wij het begrip "vrijheid' niet eens. We hebben het altijd over het begrip volja (een bijna overtaalbaar woord, iets als "vrije wil' komt vermoedelijk het dichtst in de buurt, HS). Volja betekent: wat ik wil, dat zal ik doen. Vrijheid is democratie. Vrijheid kan je in de wet regelen. De volja laat zich uiteraard niet wettelijk vastleggen. Die is er gewoon.''

Is volja belangrijker dan vrijheid?

""In het zelfbewustzijn van de Russen wel. Een sterke arm heeft namelijk nooit greep op de volja. Want ook al wordt je vrijheid beknot, de wil om de steppe te bereizen kan nooit worden ingeperkt. Volja is een irrationeel gevoel. In principe kan een Rus vrij zijn in de gevangenis. Volja ten tijde van Brezjnev was eindeloos praten in de keuken. Ons alcoholprobleem is ook een uiting van volja. Het is een narcotisch proces.''

Ligt de breuk in de zestiende en zeventiende eeuw, toen de Reformatie aan Rusland voorbij is gegaan?

""Dat is belangrijk geweest. Het protestantisme in Europa is een volkse religie. De protestantse kerken zijn heel gewoon, er wordt in de volkstaal gepreekt. Rusland is een Byzantijns land. Onze kerken zijn buitenwoon ingewikkeld. Ze zijn vooral mooi, zo mooi dat het volk er bang van wordt. Dat moet ook. Want je mag er geen een stap tegen de kanonieke regels doen. Zelfs de rooms-katholieke kerk is gewoner dan de Byzantijnse.''

Moeten we verder terug, naar de Investituurstrijd tussen de kerkelijke en de wereldlijke macht aan het begin van dit millenium, een strijd die in het Westen in een informeel compromis is uitgemond maar in Rusland zelfs nooit is gevoerd?

""De Byzantijnse kerk heeft zich altijd verbonden met de tsaar. Onze kerk heeft zich nooit bevrijd van de wereldlijke macht. Toeval? Elke stap in de historische ontwikkeling is toevallig of niet toevallig, dat is moeilijk te zeggen.''

Godsdienst en volja hebben desondanks een bijdrage geleverd aan het Russische kolonialisme, dat nu met zoveel trauma's ontmanteld moet worden.

""Kolonialisme is een Westers woord. Wij hebben dat soort kolonialisme nooit gekend. Onze koloniën in de periferie hebben altijd beter geleefd dan de metropool. In Oezbekistan was het leven aangenamer dan in Rusland, om het maar helemaal niet over het Balticum te hebben. Door die historische paradox voelen sommige Russen zich nu beledigd.''

Dat is toch gekheid, zo'n soort kolonialisme dat niets oplevert?

""Inderdaad, stompzinnig, hahaha. Een spiegelbeeldig kolonialisme. Anderzijds: de Russische bureaucratie was juist geniaal omdàt ze niet ingreep in het nationale leven. De Russen hebben nooit geprobeerd Oezbekistan te kerstenen. Dat was een tactische houding. Daarom zijn die etnische groepen intact gebleven. Er lag natuurlijk wel een programma aan het kolonialisme ten grondslag: het ging om de bescherming van de grenzen. Ook de expansie in Oost-Europa was grenspolitiek. Een krankzinnig idee, zeker, maar zo was het. Het Russische Rijk heeft zich aan zijn grenzen altijd gedragen als een haan met kippen. De gevolgen zie je nu. Als de Russen ergens weggaan, wordt er in de kippenren van Centraal-Azië en de Kaukasus meteen gevochten.''

Bijna iedereen geeft daar tegenwoordig de communistische partij en Stalin de schuld van. Want het was Stalin die de Sovjet-Unie via terreur en deportatie bijeen dacht te kunnen houden.

""Waarom alleen Stalin? Die vijfenzeventig jaar Sovjet-macht was niet één homogene periode. De eerste vijf jaren waren in zekere zin idealistisch. Daarna kwam Stalin, de pragmaticus. Anders dan de marxisten bouwde Stalin juist voort op de oude monarchistische tradities van het Russische Rijk. De monarchie heeft onder het Russische volk altijd geleefd. Stalin was eerder monarchist dan bolsjewiek. Het was monarchistische kitsch, kitsch zoals je op de bazaar kan kopen. Het was geen kunst. Maar sommigen vinden kitsch juist mooi. Stalin speculeerde op die gevoelens. Hij gebruikte ook de bijbehorende iconen. In die zin is ook Jeltsin nu meer een Russische leider dan Gorbatsjov ooit was.

""De mensen die nu in die rood-bruine coalitie vóór de Sovjet-Unie demonstreren, zijn dan ook geen communisten, laat staan leninisten. De rode vlag met hamer en sikkel is voor hen niet meer dan een symbool van het grootse Rusland, symbool ook van een sociaal idee dat mensen niet op straat mogen sterven. Waarom nu dan toch dat bondgenootschap van communisten en nationalisten? Omdat die communisten nooit communisten zijn geweest en al helemaal geen internationalisten zoals Marx, Engels of Trotski dat waren. Die mensen willen gewoon hun nationale gevoel verdedigen en een macht die ooit mooi was. Stalin was mooi voor het volk. Hij sprak niet veel, hij was weliswaar klein maar hij was een mythe. Het volk vroeg zich af: wat denkt die man, is hij wakker als wij slapen? In kindergedichtjes van de jaren vijftig komt dat treffend tot uitdrukking. Daarna werd de macht lelijk, uit een esthetisch standpunt wel te verstaan. Het werden allemaal standaard-politici die allemaal dezelfde hoeden droegen die ze allemaal afnamen als Chroesjtsjov en Brezjnev dat ook deden. Daarom is Brezjnevs tijdperk in elkaar gestort: het was niet mooi, het was fantasieloos.''

Onder Brezjnev is de Russische samenleving niettemin enorm veranderd. Het land is in razend tempo geürbaniseerd, het opleidingsniveau is gestegen en daarmee ook de mate van industrialisatie. Rusland is geen agrarisch land meer.

""Ach, urbanisatie. Waar heb je het dan over? Over Moskou en Sint Petersburg, maar dat is Rusland niet. In het grootste deel van Rusland wonen amper mensen. Hier tien mensen en duizend kilometer verder weer tien. Het Europese deel van Rusland is helemaal niet zo belangrijk, ook al woont de meerderheid van de bevolking er. Rusland begint in de ogen van de mensen daar: achter de Oeral. Het Russische volk is nog altijd een natuurvolk. Rusland is nog steeds een agrarisch land. Als het boeren-vraagstuk niet wordt opgelost, is er niets opgelost.''

Privébezit van grond is nooit een Russische traditie geweest. Hoe lang hebben er in Rusland nou eigenlijk vrije boeren bestaan? Tien jaar?

""Korter. Daarom is de kolchoze als idee - ik praat nu niet over de praktijk - een Russisch idee geweest. Daarom vallen ze nu ook niet echt uiteen. Of er alternatieven zijn? Ik weet het niet. In de Russische geschiedenis zijn prognoses tot nu toe altijd zinloos geweest.''

Het feodalisme leeft dus voort in Rusland?

""Ja. Maar ons feodalisme was wel anders dan bij jullie. Bij ons is het altijd een verhouding tussen vader en kind geweest. De boer moest als slaaf werken en de heer moest ervoor zorgen dat zijn horigen niet van honger omkwamen. Bovendien was de heer veel nauwer verbonden aan de staatsmacht van de tsaar dan de adel in West-Europa. De communistische partij was eigenlijk een vervolg op die structuur. De CPSU was helemaal geen communistische partij maar een staatspartij. De partijleden waren in de eerste plaats leden van de staat.''

Zo paternalistisch wordt nu nog steeds naar de staatsmacht gekeken?

""Macht moet in Rusland als een vader voor zijn kroost zijn. De staat is voor ons geen orgaan. We hebben er een familiaire verhouding mee. En tussen familieleden bestaan nu eenmaal andere verhoudingen. Rusland is geen staat, natie of imperium, Rusland is een gezin. Daarom is Rusland in het woordgebruik de moeder en de leider van de staat de vader.''

Rusland is aan het europeaniseren, maar wil of kan het eigenlijk niet?

""Dat Europese Huis waarover Gorbatsjov sprak, dat is voor Rusland ondenkbaar. Je kan natuurlijk lezingen houden, dissertaties schrijven en conferenties organiseren, maar de Russische mens protesteert instinctief tegen Centraal-Europa. Het is geen toeval dat die zogenoemde rood-bruine demonstraties steeds bij het omroepkwartier worden gehouden. Dat is in ook een protest tegen de programma's die tegenwoordig op het scherm komen, tegen die Europese televisiecultuur. Alleen al die gezichten die het nieuws lezen: het zijn Europese gezichten. Het is niet bewust, hoor, het is een gevoel. Daarom is er ook zo'n weerstand tegen de hervormingen: dat zijn Europese ideeën. Daarom neemt het volk er, zoals altijd, ook nu niet aan deel. En niet-deelnemen is misschien nog wel een sterkere vorm van verzet dan openlijk protest.

""Het is zoals de Petersburgse socioloog Pitirim Sorokin (in 1922 naar Harvard geëmigreerd, HS) zei toen hij in de jaren zestig even terug was. Deze macht moet je niet bestrijden, je kan haar toch niet overwinnen. Deze macht moet je simpel zien uit te houden. Je moet dus gewoon blijven leven, je gezin goed onderhouden, je kinderen netjes opvoeden, ze leren dat ze alstublieft en dank u wel moeten zeggen, dat godsdienst belangrijk is. En dan zal alles uit elkaar vallen.''

Het perspectief van Poesjkin is niettemin iets minder rustgevend. Russen zijn volgens hem geduldig. Maar als ze de straat opkomen, dan is het ook meteen uit wrok. Menig Rus citeert die regels tegenwoordig met overgave.

""Geduld in Rusland kan lang duren. De Russen hebben 75 jaar geduld gehad, er kan dus nog wel 75 jaar bij. Rusland is altijd een rustig kabbelende rivier geweest. De Volga, ook al is die nu vervuild, is niet voor niets het symbool van Rusland. Kijk maar naar de reacties op de inflatie. In Nederland zou dat toch niet mogelijk zijn? En hier? Hier wordt erover gepraat, heel veel gepraat, maar er gebeurt niets. De politiek is nog altijd slechts een zaak van de intelligentsia. In die kring heersen andere normen, namelijk of er veel en mooi gepraat wordt. Wàt gezegd wordt, is van later zorg. Een Russisch boent, een echte volksopstand, breekt daarom pas los als er niets meer te eten en te drinken is, als het volk om die reden ineens wel aan de politieke strijd wil gaan deelnemen. Een boent is inderdaad verschrikkelijk. Laat God ons behoeden voor de romantiek van zo'n verbond tussen volk en intelligentsia.''

    • Hubert Smeets