Akropolis

Aan de stad Bath wijdt de Blue Guide van Engeland acht dichtbedrukte bladzijden; de Romeinse oorsprong komt aan de orde, de door de Romeinen ontdekte warme baden en natuurlijk de deftige, elegante architectuur in de stijl van Palladio.

Dat is ook juist. Bath is werkelijk, zoals de gids ook zegt, een van de mooiste steden in Engeland. Tegelijkertijd echter bevestigt die aandacht een cliché dat niet alleen maar toeristisch is: dat bij de bepaling van de cultuurhistorische betekenis van een stad de humanistisch-artistieke waarde nog steeds de doorslag geeft. Dat in het onophoudelijke proces van vernieuwing en afbraak vooral kerken en andere heiligdommen, kastelen en stadhuizen zijn overgebleven, betekent dat op de terreinen van geloof en bestuur de tradities het sterkst waren. Fabrieken, werkplaatsen, boerderijen werden snel afgebroken omdat ze rendement moesten opleveren; hun architectuur moest regelmatig worden aangepast aan nieuwe industriële omstandigheden. Steden als Leeds, Halifax of Bradford, in West-Yorkshire in het hart van de industriële revolutie, krijgen daarom in de Blue Guide een sympathieke maar summiere behandeling.

Onlangs viel mij bij een bezoek daar op hoe prachtig die plaatsen echter zijn. Er staat natuurlijk ook altijd een parochiekerk, uit bijvoorbeeld de vijftiende eeuw, maar dat traditionele centrum is weggezakt in de opzienbarende, stevige en trotse industriële architectuur die in de negentiende eeuw de stad een nieuw en moderner uiterlijk gegeven heeft. De fabrieken staan midden in de stad en ze geven haar een heel bijzondere, onpittoreske vorm. Het zijn unieke steden; maar misschien speelt in onze waardering ervan de misère van de arbeiders nog een rol zoals die is beschreven in de romans van Dickens en anderen. Die misère is ook nu nog dichtbij. Niemand denkt bij het beklimmen van de Akropolis nog aan de beklagenswaardige levensomstandigheden van het Atheense proletariaat. De herinnering valt weg tegen het geloof in het oude Athene als de bakermat van onze beschaving. Die steden in het midden van Engeland vormen echter ook een trotse en zelfbewuste akropolis. Zij zijn de bakermat van een nieuwe beschaving, het begin van de moderne tijd - en het was met een merkwaardige ontroering dat ik daar rondreed.