Hoorcollege over de bezetenheid van de mens met techniek

Inspiratie: het verraad van de techniek, Ned. 1, 23.10-0.004u.

Vanuit zijn studeerkamer in Bordeaux en omringd door een indrukwekkende hoeveelheid boeken treedt de 80-jarige Franse denker, Jacques Ellul, vanavond op voor de Nederlandse televisie. Een uur lang geeft hij een uiterst boeiend hoorcollege over de bezetenheid van de mens met de techniek en over zijn onderworpenheid daaraan. De techniek met een grote T bedreigt en knecht ons, meent Ellul; zij is autonoom, onverdraagzaam en duldt geen enkele tegenspraak. Bovendien breidt de techniek haar macht nog voortdurend verder uit nadat zij in de 13de en 14de eeuw alle culturele en godsdienstige tradities, waaraan zij toen nog onderworpen was, al naar de achtergrond had verdrongen.

Dat de programmamakers van de interkerkelijke omroep, IKON - samen met ReRun (een documentaireproduktiebedrijf) - juist aan deze figuur in het intellectuele Franse landschap die op allerlei gebied (historisch, sociologisch en theologisch) heeft gepubliceerd, zo veel aandacht geven is natuurlijk niet toevallig. De cultuur-pessimistische en tóch hoopvol gestemde Ellul, een calvinist, past namelijk heel goed in het geestelijke denkraam dat aan de activiteiten van de IKON ten grondslag ligt.

Jacques Ellul is in 1912 in Bordeaux geboren waar hij rechten studeerde. Van 1937 tot 1940 doceerde hij aan de universiteiten van Montpellier en van Straatsburg totdat hij in 1940 door de Vichy-regering uit zijn ambt werd gezet werd en hij vervolgens in het Franse verzet ging. In 1944 werd hij hoogleraar aan de juridische faculteit en later, in 1947 aan het Institut d'Etudes politechniques van zijn geboortestad. Het oeuvre van Ellul heeft in zijn eigen land geen grote bekendheid gekregen, daarom is hij in Frankrijk ook niet echt in het centrum van de belangstelling komen te staan.

Ellul, die ook predikant is geweest, heeft circa veertig, zowel profane als theologische boeken en een paar honderd artikelen waaronder zijn drie grote werken La technique ou l'enjeu du siècle (1954), Le système technicien (1977) en Le Bluff technologique (1987), geschreven. In de IKON-documentaire, Het verraad van de techniek, legt hij vooral uit wat er met "de techniek' is misgegaan, hoe door haar toedoen allerlei fundamentele levensomstandigheden en sociale structuren zouden zijn vernietigd, hoe zij al het heilige heeft ontheiligd en daardoor zelf Heilig is geworden. Toch wil Ellul geen pessimist genoemd worden. Zou hij pessimistisch zijn, dan zou hij geen toekomst zien. En dus moet hij, predikant als hij is, wel hoopvol zijn. Zogezegd omdat de mens, ondanks alles nog altijd een beetje mens is en nog menselijke waarden kent. Juist daardoor, aldus de Franse denker, kan iemand, tenminste als zij of hij tot zelfanalyse in staat en bereid is, weer de hoogste vrijheid bereiken en het noodlot van de techniek te lijf gaan. Fascinerend deze televisie-verkondiging anno 1992 waarin de zendtijd van de kerken, die van de IKON zo op het spel staat.