Experimentele films van Jean Painlevé in Amsterdam en Rotterdam; Ernstige aandacht voor garnalengevechten

Mind the Gap: Films van Jean Painlevé. Amsterdam, Nederlands Filmmuseum (ma 12); Rotterdam, De Unie (di 13).

Toen het Nederlands Filmmuseum (NFM) in de jaren zestig al zijn vertoningen noghield in het Stedelijk Museum, vormden experimentele en avant-garde-films een belangrijk onderdeel van de programmering. De laatste jaren komen de liefhebbers van het genre nog slechts in de Rotterdamse zaal De Unie aan hun trekken, waar menig door de Rotterdamse Kunststichting (RKS) gepresenteerd programma uitverkocht blijkt. In een nieuw samenwerkingsverband van RKS en NFM zullen maandelijks zorgvuldig geselecteerde experimentele films vertoond gaan worden onder het motto Mind the Gap. Die titel verwijst niet alleen naar een waarschuwing in de Londense metro, maar ook naar de afgrond die ten onrechte gaapt tussen avant-garde en "gewone' filkmunst.

Het openingsprogramma, gewijd aan de Franse surrealist, arts, bioloog en documentarist Jean Painlevé (1902-1989), slaat elegant een brug over die kloof. Op het eerste gezicht lijken veel van de korte films van Painlevé wel wat op de educatieve en leerzame werkjes, die vroeger tijdens de biologieles vertoond werden. Les assassins de l'eau douce won in 1947 zelfs een Prix de la Jeunesse Scolaire. Maar wie het wijsneuzige commentaar wegdenkt, kan er ook visuele poëzie en ironie in ontdekken. De wetenschappelijke film heeft historische banden met de avant-garde, omdat beide tradities geobsedeerd werden door het spel van vorm en lijn, de "absolute film'. Alleen al de titels van sommige van Painlevé's films (Mouvements intraprotoplasmiques de l'élodée cadanensis, L'électrophorèse du nitrate d'argent, Traitement expérimental d'une hémorragie chez le chien) zouden zijn affiniteit met het surrealisme kunnen verraden. Maar er bestonden ook werkelijk innige banden tussen Painlevé en André Breton (die hij ter publicatie de volgekrabbelde vloeibladen van een vergadering van de ministerraad onder voorzitterschap van Painlevé sr. toespeelde) en Antonin Artaud, hoofdrolspeler in de door Painlevé voor toepassing in een toneelregie van Ivan Goll vervaardigde film Mathusalem (1927).

Bovendien zijn de films van Painlevé in hun doodernstige aandacht voor garnalengevechten, het liefdesleven van de inktvis, de zuignappen van de zeeëgel en de zwangerschap van het mannelijke zeepaardje soms zo grappig als een film van Tati. Het feit dat Darius Milhaud of Duke Ellington het muzikale commentaar verzorgde is geenszins strijdig met het derde en het vierde van de Tien Geboden van de Documentaire, die Painlevé in 1947 formuleerde: “Gij zult de toeschouwers met geen enkel onoprecht middel beïnvloeden” en “Gij zult de werkelijkheid zoeken zonder esthetisering of praal”.

Voor de NFM Themareeks stelde Paul Willemsen een brochure samen, getiteld "De onvermoede werelden van Jean Painlevé".

    • Hans Beerekamp