"Als je naar school gaat word je te slim, zei hij'

Kempton Park is de eerste Zuidafrikaanse gemeente die extra taalonderwijs verzorgt voor zwarte en blanke ambtenaren. Zwarte ambtenaren leren lezen en schrijven, blanke leren een zwarte taal.

Johnetta van Wijk neemt 's avonds het huiswerk voor de cursus Sotho door met haar zwarte bediende. Die barstte eerst in lachen uit toen ze hoorde dat haar blanke bazin een zwarte taal ging leren - net zo ongewoon in Zuid-Afrika als een zwarte minister. ""Maar dat was de schok'', zegt Johnetta. ""Nu corrigeert ze mij en leert me de juiste uitspraak van de woorden.''

Wilson Mabulana (53) was analfabeet, maar onlangs schreef hij zijn eerste brief aan zijn vrouw. Ze leeft met haar vijf kinderen op een boerderij in Noord-Transvaal. Wilson woont in een hostel, een arbeiderspension in de stad. De brief was niets bijzonders, zegt Wilson. Gewone dingen: het leven in het algemeen en de groeten aan allemaal. Maar het was een gelukkig gevoel.

De administratief medewerkster en de plantsoenarbeider nemen deel aan een taalproject van de gemeente Kempton Park, een stad van 100.000 inwoners ten oosten van Johannesburg. Zwarte ambtenaren die niet kunnen lezen of schrijven krijgen onder werktijd les in hun eigen taal, meestal Sotho of Zulu, en daarna in Engels of Afrikaans. Blanke ambtenaren, die Afrikaans of Engels spreken, krijgen de kans een zwarte taal te leren.

De gemeente zegt de eerste in Zuid-Afrika te zijn die de communicatie tussen werknemers uit verschillende werelden probeert te verbeteren. Grote bedrijven geven soms taallessen. Het idealistische doel is volgens de organisatoren in Kempton Park om zwarte ambtenaren hogerop te helpen, maar een economisch motief is de verbetering van de produktiviteit. Wie kan lezen, hoeft niet meer anderhalf uur met een raadselachtig werkbriefje op zoek naar een adres rond te rijden.

Analfabeet

Kempton Park heeft twaalfhonderd zwarte werknemers, vooral in de lagere regionen van de salarisschaal. Uit een test bleek dat zevenhonderd van hen analfabeet zijn. Voor hen is het directe nut van een taalcursus op kosten van de baas duidelijk. De grote animo onder de achthonderd blanke werknemers, die al leidde tot een wachtlijst, duidt op een ander verschijnsel. Het wordt zichtbaar wanneer men de samenleving-in-verandering ontdoet van de bovenste laag van politieke turbulentie en schijnbare groepsconflicten: veel blanken bereiden zich voor op de toekomst waarin zwarte Zuidafrikanen ook meedoen.

""Het is nodig dat we elkaar beter kunnen verstaan'', zegt Johnetta van Wijk. ""Ik heb geen zwarte taal geleerd, mijn kinderen krijgen het nu wel op school. Er komen hier veel mensen die werk zoeken en alleen Sotho spreken. Ik wil ze kunnen helpen in hun eigen taal.'' Ze kan nu na acht lessen van twee uur een behoorlijk aantal woorden spreken, dagen en maanden noemen en tellen. Het mooiste moment was die ochtend, toen ze een groepje zwarte ambtenaren voor de deur van kantoor achteloos in hun taal een goede morgen toewenste. De verbazing op hun gezichten!

De lessen van Philip Moshoeu swingen. Hij zingt Sotho-liederen met zijn dertien leerlingen. Op de lessenaars liggen kranten, die sommigen na zes weken al kunnen lezen. Daniel heeft The Sowetan nog ondersteboven voor zich. Leraar Philip gooit razendsnel een plastic bal volgens het metrum van de lettergrepen naar de cursisten of hinkelt langs een lijstje woorden op de grond. Hij zegt de leerlingen in hoog tempo de woorden voor en gebruikt nooit een andere taal. Aan de muur hangen pictogrammen, zoals van een kikker (segwagwa), een huis (ntlo) en een baby (mpa).

Philips methode, die hij grotendeels zelf heeft ontwikkeld, heet Suggestopedia en brengt de leerlingen in spelvorm en door associatie de woord- en zinsbouw bij. ""De meesten kunnen niet eens hun naam schrijven wanneer ze hier komen, maar na zestig uur kunnen ze behoorlijk lezen en schrijven. Het gaat niet alleen om de taal: we geven de sleutel tot eigenwaarde en zelfvertrouwen.'' Als de cursisten hun eigen taal beheersen, leert Philip ze ""overlevings-Engels of Afrikaans'' met vooral woorden die ze in het werk kunnen gebruiken.

De cursisten zijn nooit naar school geweest, omdat ze op het land moesten werken of op een ver afgelegen plaats woonden. Gilbert (42) uit Venda groeide op als veehoeder. ""Als je naar school gaat, word je te slim'', herinnert hij zich de woorden van de blanke boer. Ook Frans (26) woonde op een boerderij. Geen van zijn zeven broers en zusters kan lezen of schrijven. Ze hopen op door deze cursus meer kans te krijgen op een betere baan en sterker te staan in de blanke èn de zwarte samenleving. Het alfabet moet hen weerbaar maken. Twee cursisten vertellen hoe ze door behulpzame vrienden zijn beroofd, toen ze hun bankpasje met pincode afgaven. Ze konden zelf de geldautomaat niet lezen. ""Ik heb veel geld verloren'', zegt Frans.

Handarbeid

Het analfabetisme onder de zwarte bevolking van Zuid-Afrika is zeer hoog. Officiële cijfers zijn er niet, maar volgens schattingen kan 60 tot 70 procent van de 29 miljoen zwarten niet lezen en schrijven. De oudere generatie hoefde volgens de apartheidsideologie niet verder te reiken dan de handarbeid, de jongere generatie liep vaak een leerachterstand op doordat het onderwijs slagveld van de vrijheidsstrijd werd. Het Zuidafrikaanse instituut van rassenverhoudingen noemt het ontbreken van een leerplicht voor zwarten een belangrijke oorzaak van het analfabetisme. Vorig jaar gingen tussen de 3,5 en 5 miljoen zwarte kinderen niet naar school. Het zou 1,2 miljard gulden kosten aan leraren en scholen om deze groep onderwijs te geven.

Met evenveel inzet onderwerpen zes blanke ambtenaren zich de volgende dag aan Philips woordenhagel. Hun motieven om mee te doen aan de taalcursus komen op hetzelfde neer: aanpassing aan het nieuwe Zuid-Afrika. Het hoofd wagenpark wil beter kunnen communiceren met zijn mecaniciens. Een onderzoeker wil vooral ""de onderlinge verhoudingen verbeteren''. De assistent van de gemeentesecretaris, Marius Botha, wil een betere verstandhouding scheppen in zijn contacten met zwarte vakbonden. ""We leven in twee gescheiden werelden, in twee culturen. De afstand is moeilijk te overbruggen, maar de taal helpt. Uiteindelijk moeten we toch met elkaar kunnen samenleven.''

    • Peter ter Horst