Federalisme in Zuid-Afrika dient blank belang

Zuid-Afrika is al geruime tijd de speeltuin van al dan niet goed bedoelende staatrechterlijke experts. Federalisme als concept is één ding, maar federalisme in Zuid-Afrika is iets heel anders. Het is op z'n minst naïef en misschien zelfs kwade opzet om over federalisme in Zuid-Afrika te praten zonder te refereren aan de (apartheids-) context waarin deze besturingsvorm zou moeten worden geïntroduceerd. Zoals zoveel concepten en ideeën wordt federalisme in Zuid-Afrika door de Nationalisten misbruikt. De Nationalistische regering heeft jarenlang alles gedaan om de macht van de vier provincies te breken ten gunste van een sterke centrale regering in Pretoria. Nu ze plotseling voor federalisme zijn moeten wij dit met argwaan bezien.

Zuid-Afrika heeft zoals bekend na tientallen jaren van apartheid een onnatuurlijke en geforceerde bevolkingsdistributie met aparte gebieden voor verschillende bevolkingsgroepen. Een federale staat zal nooit een eerlijke en structurele oplossing van de immense problemen kunnen brengen.

De reden waarom de Nationalisten in het verleden de macht van de provincies wilden breken was puur politiek en had niets te maken met het nationale belang of zelfs met een ideologische voorkeur. Ironisch genoeg ging het toen met name om de twee provincies waar ook nu weer hevig om gestreden wordt: Natal en de Kaapprovincie. Natal was de enige provincie waar van oudsher een blanke meerderheid tegen de Nationalisten was en in de Kaapprovincie bestonden sinds de vereniging van Zuid-Afrika bepaalde eigenaardigheden, namelijk dat de zogenaamde Kleurlingen mochten stemmen. Centralisatie betekende het einde van de relatieve onafhankelijkheid van de Natalse provinciale raad en van stemrecht van Kleurlingen.

Nu gebruiken de Nationalisten juist federalisme voor hun eigen politiek gewin en om te voorkomen dat het ANC zijn volledige macht zal kunnen aanwenden na het winnen van democratische verkiezingen. Hun plan is om Zuid-Afrika te verdelen in regio's die gebaseerd zijn op de huidige verdeling. De vier oude provincies - Transvaal, Oranje Vrijstaat, Natal en de Kaapprovincie - vormen de basis. De grotere "thuislanden' - Ciskei/ Transkei, kwaZulu en Bophutatswana - zouden daar aan worden toegevoegd.

Het komt erop neer dat de Nationalisten denken de Kaap (exclusief Ciskei/Transkei) te kunnen winnen door de meerderheid van Kleurling-stemmen binnen te halen (dezelfde stem die hun veertig jaar geleden werd ontnomen). De Ciskei/Transkei-regio is na jaren van dwangmatige "repatriëring' van zwarten nu een ANC-bolwerk. Door dit gebied apart te houden van de Kaap zullen de zwarten hun stem niet kunnen laten gelden om de veranderingen die nodig zijn in de Kaap, het economisch centrum van de gehele regio, door te voeren. Dit betekent dat alles bij het oude zal blijven.

Voor de regio Natal plannen de Nationalisten een samenvoeging van de provincie Natal zelf en kwaZulu. Ze denken dat Buthelezi verkiezingen daar zal winnen met steun van blanken, Indiërs en - slechts een deel van - de Zulu-sprekende zwarten. Alweer is het ironisch dat de Nationalisten in de jaren zeventig en begin jaren tachtig fel gekant waren tegen meer autonomie voor de Natal/kwaZulu-regio onder dezelfde Buthelezi.

Veel blanken in Natal zullen Buthelezi waarschijnlijk inderdaad steunen omdat zijn ideeën weinig veranderingen voor hen zullen betekenen (hoewel zijn uitgesproken steun voor het vrije ondernemerschap zich enigszins moeizaam verhoudt tot de traditionele gemeenschappelijke stamverbanden op het platteland). Voor de zwarten echter betekent een door Buthelezi gedomineerde staatvorm het einde van verlangen naar echte democratie.

Het is nog steeds onvoldoende bekend hoezeer Buthelezi en zijn Inkatha partij de plattelandsbevolking volledig in hun macht hebben. Echte vrije verkiezingen zijn onmogelijk wanneer men met lijf en goed - letterlijk op een feodale manier - verbonden is aan een landheer en zijn vazallen (niet voor niets warlords geheten) die zowel voor het recht op het bewerken van land als voor alle andere zaken waarin men in zijn levensonderhoud zou kunnen kiezen (bijvoorbeeld vergunningen) volledige trouw opeisen. Ik vind het opmerkelijk dat nog zovelen zich bij het ANC durven aansluiten, zelfs in het hart van kwaZulu zelf, waar het ANC nog steeds niet wordt getolereerd. In de townships en minder traditionele rurale gebieden rondom Durban en Pietermaritzburg heeft Buthelezi veel minder macht over de bevolking. Het ANC heeft daar dus meer steun, hetgeen de vele gevechten tussen Inkatha en het ANC juist in die gebieden verklaart.

De enige hoop op vrije verkiezingen binnen een federaal systeem zou zijn om Buthelezi te verwijderen uit zijn door blanken gecreëerde machtspositie en hem een politieke partij te laten leiden in een "gewoon' democratisch meerpartijenstelsel. Hij wil dat echter niet en De Klerk ook niet omdat er dan geen hoop meer is op een door Inkatha geregeerd Natal.

Oranjevrijstaat is een stuk minder riskant voor de Nationalisten. Het is dun bevolkt en de apartheid is hier erg effectief geweest: er wonen relatief weinig zwarten. Waarschijnlijk zullen de blanken hier de macht kunnen blijven behouden. Dit zou ook de plek zijn waar een eventueel blank thuisland zou kunnen worden gevestigd. Blijft nog over Transvaal. Er valt hier weinig te plannen voor de Nationalisten omdat de zwarte bevolking groot is, snel groeit en politiek bewust is. Hoewel, pogingen om Transvaal op te splitsen zijn niet helemaal van de baan - thuislanden als Bophutatswana kunnen hier eventueel voor worden gebruikt.

De waarheid is dat de blanken krampachtig proberen vast te houden aan de macht terwijl ze tegelijkertijd internationale erkenning willen voor het systeem dat ze gebruiken. Federalisme, en de goedkeuring die dit systeem in brede kringen in Europa krijgt, is voor hen de ideale oplossing.

Wat betreft Zuid-Afrika wordt veel gepraat over compromissen. Het getuigt van meer moed en visie om te beslissen wie er nu eigenlijk gelijk heeft - met goed begrip van feiten en context. Het debat over federalisme in Zuid-Afrika is een kwestie van partij kiezen. Het komt erop neer dat de blanken federalisme nodig hebben om de privileges die ze door apartheid hebben verkregen te behouden. De zwarten hebben een sterke en unitaire staat nodig om te voorkomen dat de grove economische, sociale en politieke oneerlijkheden als gevolg van apartheid voorgoed worden verankerd in de besturingsvorm, ja zelfs legitimiteit verwerven in een nieuwe en "democratische' constitutie. Mensen die denken dat federalisme een goede oplossing is voor Zuid-Afrika geloven òf in het behoud van privileges voor blanken òf zijn gevallen voor de propaganda van de Nationalisten.

    • Ross Aitken