SOVJET ECHEC

Heb geduld kameraad. Michail Gorbatsjov en het einde van de Sovjet-Unie door John Löwenhardt 127 blz., Jan Mets 1992, f 29,50 ISBN 90 5330 058 9

Na de val van het socialisme in Oost-Europa en de Sovjet-Unie en het losbarsten van de burgeroorlog in Joegoslavië is het zachtjes Oost-Europaboeken gaan regenen. In de meeste gevallen wordt getracht, een beeld te schetsen van de afloop van het socialisme, in enkele andere gevallen wordt geprobeerd de problemen te inventariseren die zich nà 1989 hebben aangediend en soms wordt de blik naar de toekomst gekeerd.

Het boekje Heb geduld kameraad van dr. John Löwenhardt, politicoloog en universitair hoofddocent aan het Documentatiebureau voor Oosteuropees Recht in Leiden, valt in de eerste categorie. Het bevat een twintigtal artikelen en essays die tussen februari 1989, toen de Sovjet-burgers ter stembus togen, en december 1991, de maand waarin de Sovjet-Unie als staat terziele ging, zijn verschenen in de Volkskrant, Intermediair en het blad van de Leidse studenten slavistiek en Ruslandkunde, Sjtsjiptsjiki.

Löwenhardt is een doorgewinterde Kremlin-watcher, gezegend met een vlotte pen: hij laveert moeiteloos tussen de analyse en de reportage en komt heel overtuigend over als hij schrijft over de hervormingschaos in de laatste twee jaar van Michail Gorbatsjov en de vinger legt op diens onvermogen de teloorgang van zowel het socialisme als de Sovjet-staat te verhinderen. De lezer wordt gemakkelijk van de mijlpalen op de weg naar de desintegratie gevoerd, van de verkiezingen van begin 1989 naar het 28ste partijcongres, het aftreden van Sjevarnadze, de Litouwse coup, het referendum over de Unie, de staatsgreep van augustus 1991 en uiteindelijk het einde van Gorbatsjov en het einde van de Sovjet-Unie zelf, met tussendoor korte beschouwingen over het gelijk van Sacharov en de houding van het Westen: twintig vlotte en soepele opstellen.

En toch overtuigt het boekje niet. Een eerste bezwaar is dat de artikelen teveel zijn getekend door de actualiteit van dat moment, een actualiteit die inmiddels alweer een hele tijd achter ons ligt en die - hoe verbazingwekkend dat op zich ook is - is verdrongen door de problemen van dit moment: de economische hervormingen die mislukken, de versplintering van Rusland, de etnische oorlogen in de diverse uithoeken.

Belangrijker nog is dat Heb geduld kameraad een stukjesboek is, een bijprodukt van belangrijker bezigheden. De artikelen zijn heel goed, maar de lezer kan zich niet aan de indruk onttrekken dat het kruimeltjes zijn, de ruis van periodieke verblijven in Moskou die in hoofdzaak gewijd zijn geweest aan andere bezigheden die een kremlinoloog en politicoloog toen zoal bezighielden. Dat bezwaar had kunnen worden ondervangen door de artikelen meer aan elkaar te schrijven tot een boek dat een meer coherent beeld had gegeven van de beschreven periode. Nu sluiten de stukjes maar in geringe mate op elkaar aan: ze bestrijken een periode van drie jaar, van januari 1989 tot december 1991, en de lezer dwaalt steeds af naar pagina 120, waar de oorspronkelijke publikatiedata zijn opgesomd, om zich met een beroep op het eigen geheugen de maand voor de geest te halen waarin het desbetreffende hoofdstuk is geschreven. Dat kan niet de bedoeling zijn geweest - en dat is de kern van het bezwaar: het is een leuk boekje, maar wat moeten we ermee?

    • Peter Michielsen