Felix Rottenberg; Ik hoop bij te dragen aan een cultuurbreuk

Felix Rottenberg over liefdesverdriet en angst, de slordigheid van de politiek, het esperanto van de politici, de "mood' van de partij en het nieuwste Haagse gezelschapsspel: de dodenlijst van Felix. Gesprek met de voorzitter van de Partij van de Arbeid, een jaar na zijn besluit zich kandidaat te stellen.

De afspraak voor het gesprek dateert van elf maanden geleden. Het was die bewuste donderdagavond in november zoals gebruikelijk weer laat geworden in zijn werkkkamer in de Balie. Urenlang had hij gesproken over het waarom van zijn besluit. Waarom hij, Felix Rottenberg, definitief besloten had zich kandidaat te stellen voor het voorzitterschap van de PvdA. Weinig was er meer over van de aanvankelijke aarzeling. Het gesprek werd één enthousiaste monoloog, zo nu en dan met moeite onderbroken door een recalcitrante vraag. ""Ik kan niet doorgaan om steeds kritiek te hebben op de PvdA als ik dan zelf niets doe aan haar tekortkomingen'', zei hij toen. En: ""Eigen ritme is belangrijk: niet laten inkapselen zodat je al na twee weken alle vergaderingen afholt en met koffers papier naar huis gaat.'' Wat denken jullie, vroeg hij toen het gesprek ten einde was. We spreken elkaar over een jaar, was het antwoord.

Het decor voor het gesprek is iets veranderd. De voorzitter ontvangt thuis in zijn bovenwoning in de Nieuwmarkt. Uiterlijk is hij nog precies dezelfde en het mitrailleurvuur van woorden is ook niet afgenomen. Zo nu en dan iets diplomatieker, dat wel. Hij vergeet niet dat er ook nog een vice-voorzitter is. ""Ruud Vreeman en ik'', klinkt het veelvuldig. De koffer met papier waar hij zo bang voor was, is inderdaad niet te ontdekken. De enige stille getuige van het voorzitterschap is de kist appelen uit de Betuwe die hij de dag ervoor heeft gekregen tijdens een bezoek aan Elst.

Een half jaar is Felix Rottenberg nu voorzitter van de PvdA. Hoe van een failliete kolenmijn een sprankelend software-house te maken, dat is ongeveer zijn taak. Leden en kiezers waren massaal weggelopen, en rond de restanten van de partij hing de geur van bederf. Het cynisme heeft hij vanaf de eerste dag verboden. Er was nog steeds een wereld te winnen. En het heeft gewerkt. Het "we-zijn-door-het-dal' ligt op de lippen van iedere PvdA'er. Dat ze in the winning mood zijn, is misschien wat te sterk uitgedrukt, maar wel in the mood. Dank zij of ondanks Rottenberg? Er gebeurt wat binnen de PvdA, dat is zeker zo. Een stuurgroep moet de soms ver te zoeken eenheid bewaren, briefings over actuele onderwerpen zijn bedoeld om het contact met het electoraat te herstellen, leden die nu nog opzeggen worden persoonlijk bewerkt en bovenal wordt iedereen die maar iets te betekenen heeft in de partij ingeschakeld voor het zo noodzakelijke vernieuwende denken.

Maar de scepsis bij sommigen is gebleven. ""Het is goed bedoeld, maar het heeft toch een hoog Balie-gehalte'', zei adjunct-directeur De Beer van de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA begin september tegenover de Haagse Post. ""Te vrijblijvend'', noemde hij het. ""Ik vrees dat Felix Rottenberg niet de man is die onze partij helpt bij het vinden van de juiste politieke weg. Toen de partij hem koos wisten we dat we iemand binnenhaalden die verstand had van presentatie en public relations, maar ik hoopte een beetje dat hij nog wat meer in huis had.''

Het kwam hard aan. Rottenberg is nog wel zo vers dat hij door dit soort kritiek ontregeld raakt. ""Als hij dat zegt ben ik een uur onaangenaam getroffen omdat het niet oprecht is. Dan moet wel even de afdeling zelfbeheersing stevig optreden. Maar je moet het ook niet cynisch wegduwen. Ik realiseer me de kwetsbaarheid van mijn positie. Wim Meijer heeft me hiervoor gewaarschuwd. Hij heeft gezegd je bent altijd de pispaal en het is nooit goed. Ik heb een CD gekocht en een fles wijn. In de Balie heb ik geleerd dat als je een nederlaag lijdt je jezelf moet trakteren.''

De kritiek kwam op een moment dat Rottenberg zelf dacht net zijn draai te hebben gevonden. De reorganisatie op het partijbureau was achter de rug, er was rust in het kabinet, in de PvdA-Kamerfractie ontstond zelfs een zekere mate van acceptatie en de briefings werden goed bezocht. ""De eerste drie maanden vond ik taai. Je zoekt toch nog naar een methode om vorm te geven aan het aanvullend leiderschap op Kok, Wöltgens en de ministers. Wat ik verder vooral moeilijk vond was tóch te voorkomen dat mijn agenda werd overgenomen. En soms denk ik: Felix hoe duurt dat nog? Je zit zo in dat systeem, een week vliegt voorbij. Je komt in een klemmende bureaucratie. Ik zorg dat ik me omring met mensen die me daarvoor waarschuwen. Vrienden die me bellen en uitschelden. Het vereist een discipline om je aan die inkapseling te onttrekken. Ik heb me voorgenomen mijn eigen atmosfeer te blijven creëren, dus pleinen van rust, niet meedoen aan het actualiteitencircus op zondag. Ik wil geen incidentencommentator worden.''

Maar het incident drong zich op. Rottenberg was nog maar net in functie of de top van de Tweede Kamerfractie ("de afdeling Leijnse') besloot, zonder de eigen bewindslieden te consulteren, een ander standpunt over de WAO in te nemen. Uitgerekend het punt dat de PvdA in een zo verscheurende crisis had gedompeld. Rottenberg voelde zich onderuit gehaald. ""Ik wist dat ik er te kort zat om echt met gezag leiding te geven. Ik moest toen accepteren dat ik vanuit een hulpeloze positie liep te dweilen. Dan moet je niet willen terugpakken. Het gaat om bekwaam terugschaken, om weer eenheid te creëren.''

De fractie heeft U niet met vlag en wimpel binnengehaald.

""Er was jegens mij de nodige weerstand. Die heb ik zelf trouwens opgeroepen. En er waren enorm hoge verwachtingen gewekt, door anderen en door mijzelf. Het vereiste een grote mate van zelfbeheersing. Door die fase ben ik nu heen. In de zomervakantie heb ik bij een boom in Engeland een toespraak tot mezelf gehouden. Ik had toch nog een soort liefdesverdriet jegens de Balie. Het viel me allemaal tegen, ik moest aarden. Ik ben enorm atmosfeergevoelig, Vreeman is dat een stuk minder. Die is veel minder gevoelig voor foute vergaderingen met norse mannen. Bij de boom heb ik gezegd dat de melancholie voorbij moest zijn.''

En wat zei de boom?

""De boom knikte. Ik heb de afgelopen zomer ongelooflijk veel gepraat met Ruud. Er is een verwantschap tussen ons over het denken, over hoe organisaties moeten werken, maar we praten ook veel over andere zaken zoals muziek, sport, en psychologie. In de zomer bestond bij mij een soort concept over hoe we het zouden moeten aanpakken, daarvoor had ik alleen maar grove lijnen.''

In staccato somt hij zijn vier-punten programma op: weg met alle verhalen over het einde van de politieke partijen, werken aan een stemming om duidelijk te maken dat de politiek er wel degelijk toe doet (""polarisatie om te verkennen wat de posities zijn lijkt me erg nodig. Politiek is ook theater''), het opstellen van een herkenbaar en samenhangend sociaal-politiek programma, en het inschakelen van de 2200 mensen die als raadslid, kamerlid, statenlid of medewerker namens de PvdA een functie vervullen.

Vooral over de partijorganisatie heeft hij zich verbaasd. ""Ik moest wennen aan het gebrek aan discipline. Er was meer discipline in De Balie. Politiek is een ontzettend slordig bedrijf: qua omgangsvorm, qua attentie, qua service-gerichtheid. Er wordt slordig omgegaan met leden en kiezers. Politiek is überhaupt slordig maar de PvdA is daarin afgestompt. Er waren geen lijsten met doelgroepen, er was niets. We moeten nu vanuit een achterstand met een gigantisch tempo een voorsprong maken.''

Hoe?

""We reizen het hele land af, maar we doen dat gericht. We kiezen voor zestig punten waar we maatschappelijk en electoraal kunnen winnen of verliezen. En daar gaan we de partij voorbeeldig inrichten, zonder het van bovanaf op te leggen. We hebben Nederland in clusters verdeeld, ik doe de Randstad en ga overal heen. Je hoort echt wáánzinnig veel over inhoudelijke problemen. Je krijgt een heel scherp netwerk van mensen die je perfect kunnen informeren. Voor het eerst loopt het niet langs elkaar heen. Nu ga ik daar ministers en staatssecretarissen naar toe slepen, vergaderen op locatie.''

De voorzitter is dus weinig op en rond het Binnenhof?

""Ik houd afstand tot Den Haag, ik ben er gemiddeld eens in de week. De Tweede Kamer, de departementen, café de Posthoorn, krantenredacties: het is in Den Haag een en al politiek. Daar kan je heel opgewonden van raken, maar Ruud en ik zijn er toch te gast. We gaan altijd weer weg.

""Wat ik het leukste vind zijn de ontmoetingen in het land met verschillende bestuurders, en belangrijke mensen van maatschappelijke organisaties. Het zijn de mensen die vrij snel de diagnose maken en aangeven wat de mogelijkheden zijn. Dat heb je ook nodig: diagnoses maken, verbindingen leggen en naar huis gaan met allerlei ideeën en opvattingen over hoe je doorbraken in de praktijk kunt bereiken.''

Maar toch ook wekelijks de onderwerpen die in ministerraad aan de orde zijn bespreken?

""Ik krijg de agenda. Maar het blijft reconstrueren want er wordt een heleboel verzwegen en er zijn toch dubbele agenda's. Het individualisme, het wantrouwen, het lekken, de angst voor het lekken en de technieken bij het lekken maakt dat men ontzettend voorzichtig is. Dat is een enorme handicap. Ik was toch wel verbaasd over hoe de rijksbegroting wordt voorbereid in de PvdA. Dat was ontnuchterend, maar ik was ook wel weer geïntimideerd door de kennis van de ministers. Je hebt als minister natuurlijk de beste mensen in huis, dus je kan in een uur even alles horen, daarna direct de vergadering ingaan en even een geweldig nummer neerzetten. Ik ben dat model op mijn manier nu ook aan het creëren: ik heb zo'n twintig adviseurs op een aantal terreinen die me alles kunnen uitleggen. Je moet echt alles weten, je moet niet betrapt worden op onkunde.''

Want er wordt op u gelet.

""Er is een belangrijke reden waarom het politiek debat in Nederland zo moeizaam verloopt: angst. Er zijn heel weinig uitgesproken politici die hardop denken. Dat moet ik Bolkestein nageven. Hij probeert gewoon hardop formulerend uit te vinden wat de VVD vindt van de migrantenpolitiek. Daar vonden ze iets onduidelijks van. Hij is begonnen met try outs. Die techniek herken ik, doe ik zelf ook. Je verzamelt onderweg kennis, je probeert het uit en paf: té ver gegaan en bijstellen. Dan word je heel hard aangepakt. Dat is niet een taboe doorbreken, je zegt gewoon wat andere dingen.

""Ik kan op de meest onverwachte momenten geweldige politieke fouten maken doordat ik in een bijzin van een antwoord iets zeg dat wordt opgeblazen, dat tot een kop leidt, tot reacties, tot allemaal interne misverstanden. En zo ontstaat in de politiek het volgende mechanisme: voorlichters eromheen, en politici niet bereikbaar. Je krijgt jargon, een politiek dialect. Uit angst, want als je uit de ban springt, word je er intern op aangesproken. Dat is de reden waarom het politieke debat ingehouden is, introvert.''

Slechts de politici zelf zullen voor een doorbraak kunnen zorgen. Niet verwonderlijk dat er in de Tweede-Kamerfractie van de PvdA de nodige onrust heerst. Rottenberg wil extraverte politici. Niet echt het visitekaartje van alle 49 leden die nu de PvdA aan het Binnenhof vertegenwoordigen. Nog even en dan zullen de eerste "slecht nieuws' gesprekken met zittende Kamerleden gevoerd worden. Die zullen dan te horen krijgen dat er op de kandidatenlijst van de vernieuwde PvdA voor hen geen plaats zal zijn. Wie staan er op de dodenlijst van Felix? Het is in het Haagse circuit een geliefd gezelschapsspel voor in de stille uurtjes. Zich bewust van de gevoeligheid kiest Rottenberg voor zwijgen. ""Heren, op dit punt geen enkele mededeling. Openbaarheid op dit punt: nee. Ik ben daar nu verantwoordelijk voor en dat moet op de meest zorgvuldige manier gebeuren. De combinatie van expertise van buiten, nieuw generalistisch talent, continuïteit, gelouterdheid en risico's zullen op de lijst allemaal herkenbaar zijn. Kamerleden moeten teamleiders zijn, geen individualisten. Ze moeten bereid zijn ook anderen een rol te laten spelen. Ik vind dat je moet accepteren dat zo'n partij tien mensen heeft die het beeld van de partij bepalen.

""De mensen die weggaan zullen we begeleiden. Er moet in de PvdA eens gewoon personeelsbeleid worden gevoerd. Dat gaat waanzinnig veel tijd kosten. Of het er nu vijf of tien zijn: die mensen zullen acheraf zeggen dat ze geweldig zijn geholpen. Daar gaan we een professionele werkwijze voor ontwikkelen, ik heb vijftien mensen - burgemeesters van naam, experts en headhunters - bereid gevonden om dat in hun vrije tijd te doen.''

En er komen voor de vertrekkers deeltijdkamerleden in de plaats?

""Je moet er zeker een paar mensen inhalen die zich niet helemaal kunnen geven. Dat heb ik eerder gezegd en dat was een taboe. Ik heb er een forse aanvaring met Kamerleden over gehad. Dat was ondenkbaar, ze zeiden dat ik niet begreep hoe het in de Kamer werkt. Nou dat interesseert me ook niet, ik trek me van allerlei rituelen geen donder aan. Fractievergaderingen van de PvdA: ik vraag me af of dat de beste manier is om dingen te organiseren. Moet je nu met 49 Kamerleden die hele kameragenda doorlopen? Er kan veel meer gedelegeerd worden. Op een Kamerfractie van veertig tot vijftig mensen kan je je best permitteren dat er zeven of acht niet vijf dagen in de week zijn. Ik vind het heel nuttig als er een paar buitenstaander-Kamerleden zijn, mensen die zeggen ik hoef geen woordvoerder te zijn, ik doe de voorbereidingen van de Algemene Beschouwingen voor de fractieleider. Als je de ambitie hebt de beste te zijn, zal dat toch via teamvorming en delegatie moeten.''

Leidt zo'n fractie ook niet tot een andersoortige Tweede Kamer?

""Ik hoop bij te dragen aan een cultuurbreuk. Er is natuurlijk veel te lang in de PvdA dezelfde cultuur geweest met dezelfde mensen en hetzelfde jargon. In grote bedrijven zorg je ervoor dat er flink gereshuffled wordt, ook op strategische posities, in de raad van bestuur. Je moet doorstroming hebben. Stagnatie bevordert dat dezelfde mensen decennia lang op hun plek blijven zitten, dat ze alles al hebben gezien en cynisch worden. Je krijgt dezelfde verbindingen, allemaal elitegroepen. Ik vind dat in de PvdA nieuw talent té weinig doordringt in de beslissingscentra. Er is te weinig personeelsbeleid gevoerd, ook bij de kabinetsformatie.''

Bij het benoemen van ministers zijn risico's genomen?

""Absoluut. Ik vind dat er bepaalde mensen zijn die niet goed uit de verf komen. Er is natuurlijk gewoon een herkenbaarheidsprobleem bij de PvdA. Ik heb een jaar geleden gezegd dat ik sommigen te introvert vond, dat vind ik nu nog. We zijn er mee bezig, onder andere via die briefings, maar dat leidt wel tot storingen met ministers. Op de briefing over Joegoslavië werd ik als een kleine jongen toegesproken door Relus ter Beek. Ik bleef er rustig onder, maakte grappen terug, maar dacht ondertussen wel: tja, dat is toch een andere generatie.

""De briefing van vorige week in Amersfoort over Europa was met Eiso Woltjer en Piet Dankert. Ze spraken onbegrijpelijk. De mensen in de zaal pikken dat niet meer en dat vind ik dan wel weer leuk. Ik vind het ook ongelooflijk dat journalisten op televisie accepteren dat politici een soort politiek esperanto spreken. Ik heb het wel gezegd hoor tijdens een briefing: ik versta er niets van. Een politicus moet leren dat wanneer hij spreekt hij moet populariseren zonder demagogisch of grof te worden.''

Maar waarover moeten politici praten, beter gezegd waar durven ze over te praten? In het groots aangekondigde nationale minderhedendebat heeft de politiek nauwelijks en rol gespeeld en de PvdA al helemaal niet. Het gaat veranderen, verzekert de partijvoorzitter. ""Er wordt te weinig gekeken naar waar we het initiatief moeten nemen. Wat willen we, wat kunnen we en hoe dragen we dat uit. Dat zijn we nu aan het hernemen. Als politicus ben je een detective, je bent voortdurend op zoek naar de rotzooi. Ik ben ongelooflijk onder de indruk van de manier waarop de Amsterdamse politie een voorhoederol vervult in de integratie van minderheden. De politiek zoekt daarbij nu aansluiting.

""Veiligheid wordt echt een verbindend onderwerp. Het gevoel van onveiligheid is de grootste zorg, overal, niet alleen in de grote steden. De vierde wereld rukt op: illegalen zwerven door de stad, de drugsverslaafden zitten in portieken, Marokkaanse boefjes zitten in een licht crimineel circuit waar ze niet meer uitkomen. Nu is het dweilen. Maar veiligheid en leefbaarheid betekenen dat de overheid initiatief neemt en niet alleen een noodverband aanlegt. Ik hoop dat we erin slagen tegendruk te geven aan die neiging om het primaat louter bij het particulier initiatief te leggen, terwijl de overheid zich terugtrekt. Uiteindelijk zal de normering toch door de politiek moeten worden gesteld, en ook de uitvoering door de politiek worden bewaakt.

""Op een aantal terreinen zal er veel meer leiding moeten worden gegeven. Niet alleen door de overheid, maar ook door de burgers zelf. Dat ben ik eens met Hirsch Ballin. Je ziet bijvoorbeeld dat voormalige kraakpanden een heel integrerende rol spelen in een buurt, omdat daar gemeenschapszin heerst. Een vreselijk woord trouwens, gemeenschapszin. Laat ik het in gewoon Nederlands zeggen: Men moet het meer dan normaal vinden dat een straat schoon is en men er zelf ook iets aan doet.''

Zonder direct de gemeente te bellen?

""Maar de overheid kan er wel toe bijdragen. Ik erger me kapot dat in Amsterdam als gevolg van de decentralisatie het in een aantal buurten niet mogelijk is de stadsreiniging wat vaker te laten komen. De kwaliteit van de publieke dienst kan veel hoger, zonder dat die groter behoeft te worden.''

Veiligheid moet het thema worden. Maar dat is toch een onderwerp dat zich bij uitstek niet voor politisering leent? Er moet wat aan gebéúren.

""Niet waar, daar is een schijnconsensus over. Veiligheid en leefbaarheid betekent dat de overheid op dat punt het initiatief neemt en niet zegt: We hebben Publex en nog wat van die voorzieningen. Als je praat over opvang van drugsverslaafden betekent het dat er meer klinieken moeten komen. Die mensen moeten worden opgepakt en onder strenge begeleiding afkicken. Mensen moeten de keuze krijgen: de gevangenis in of de kliniek. U ontregelt hier de buurt, zegt u het maar! Buurtbewoners moeten weten dat er tempo is en geen gezeik: daar is gewoon opvang, en opvang mét druk.''

Dat zei Wiegel dus ook al.

""Er is een mentale omslag bij de PvdA, maar het is geen law and order verhaal. De PvdA legt de nadruk op oorzaken en preventie. Dat is het mooie van wat de Amsterdamse politie zegt: ook al konden we 4000 jonge Marokkaanse boefjes oppakken, we moeten voorkomen dat ze het worden. Dus geen politie die er op los slaat, maar hulpverleners met pet. Het is natuurlijk een doorbraak dat de politie niet meer wordt geassocieerd met law and order. De politie speelt een sleutelrol in het oplossen van sociale kwesties. Maar ik ben er dus niet voor dat de politie de hele hulpverlening gaat overnemen.

""Veiligheid is: hoe wordt er gebouwd, is er straatverlichting. Het betekent verplichte opvang van verslaafden. Maar ook hoe het zit met de mogelijkheden van de politiek om de witte criminaliteit en de witte fraude hard tegen te gaan. Zo kan ik uren doorgaan. Daar zullen sociaal-democraten aantonen dat ze streng maar rechtvaardig zijn.''

Dat zegt het CDA ook.

""Nee, want streng en rechtvaardig is dus niet paternalistisch. Bij het CDA is het toch meer ingrijpen, law and order. De PvdA kijkt scherper naar de toevoer, de oorzaken. Streng en rechtvaardig is het boegbeeld van Kok. Laat dat maar het boegbeeld van de hele PvdA worden.''

Rottenberg valt stil. Getraind door de vele interviews die hij inmiddels heeft gegeven, weet hij dat dit een mooi slot is. Bovendien is het weer laat geworden. Of de heren overtuigd zijn? Hij wacht het antwoord niet af. ""We maken de volgende afspraak. De dag na de verkiezingen spreken jullie me weer over al mijn fouten.''