Elisabeth Badinter; "JE BÈNT EEN VROUW, MAAR EEN MÀN MOET JE WORDEN'

XY. De l'identité masculine door Elisabeth Badinter 314 blz., Odile Jacob 1992, f 55,90 ISBN 2 7381 0179 8

De bekendste, slimste en meest tv-genieke feministe van Frankrijk heeft weer toegeslagen. Het nieuwste boek van Elisabeth Badinter, XY. De l'identité masculine, is in Parijs het gesprek van de dag en zal zonder enige twijfel ook ver buiten Frankrijk voor beroering zorgen. Ze is het gewend. Terwijl zij over de tuinen van de Luxembourg kijkt en de ene sigaret na de andere opsteekt zegt zij haar lot van intellectuele ster wel te moeten aanvaarden. ""Ik ben die mevrouw die zo nodig over de verhoudingen tussen de geslachten moet schrijven. Ik ben die mevrouw geworden die je best voor een talkshow of een forum kunt uitnodigen. Die Badinter zal wel weer voor vuurwerk zorgen, denken ze dan. En als ik daar dan zit, zeg ik meestal weinig. Tegenover mij zitten veelal mensen die met vooroordelen binnenkomen en niet overtuigd willen worden. Wat moet ik daarmee? Ik wil geen oorlog, ik wil een debat op gang brengen, verder komen door logisch analyseren. Wie denkt dat ik een fanatieke feministe ben heeft het mis.''

Elisabeth Badinter zit op het puntje van haar stoel. Om de vijf zinnen wil zij er een of ander boek bij pakken, maar dat blijkt telkens weer onvindbaar. Uitgeleend, weggegeven, zoekgeraakt tussen de paperassen. Het liefst wil zij haar eigen interview afnemen. Elisabeth Badinter raakt snel verveeld en wil weer aan het werk. Waarover buigt zij zich ditmaal, na al haar boeken over intermenselijke relaties?

""Zeg ik niet. Gaat u niets aan. Dat schept maar verwachtingen.''

Maar ik kan toch naar uw colleges komen aan de Ecole Polytechnique, waar u geschiedenis en gezinspsychologie doceert, en dan weet ik het toch ook?

""Dat kunt u niet, want het is een gesloten opleiding. Als u binnen zou komen zou ik met mijn colleges stoppen totdat men u had verwijderd.''

Vindt u het echt zo vreemd dat presentatoren en discussieleiders u graag in hun show willen hebben?

""Omdat ik zeg waar het op staat? Nee, dat begrijp ik best. Dat vinden die mannetjes meestal wel leuk. Maar, nogmaals, ik doe dat uit een soort naëve overtuiging dat ik wat kan bijdragen.

""Waarschijnlijk word ik inderdaad gebruikt, zoals u met uw vraag suggereert...''

Na achtereenvolgens te hebben afgerekend met de traditionele moederrol en de waanvoorstelling van het "zwakke vrouwelijk geslacht' in respectievelijk De mythe van de moederliefde (1980) en De een is de ander (1986) heeft zij nu de man onder de loep genomen. Badinter toonde al eerder aan dat de moderne mens zich als een androgyn wezen dient te beschouwen, dat zowel man als vrouw is. De flexibele geesten die aanvaard hebben dat er weinig verschil is tussen de geslachten, dat de heersende verschillen het gevolg zijn van een misplaatst patriarchaal systeem en dat de vrouw op z'n minst de gelijke is van de man zijn er echter nog niet. De nieuwste stelling van Badinter, waarvan een eerste aanzet al zichtbaar was in De een is de ander, luidt dat de man eigenlijk een vrouw is, of althans als vrouw aan het leven begint.

Haar jongste boek, over de mannelijke identiteit, is het resultaat van een zesjarige studie, die zij beetje bij beetje heeft getest op haar 22-jarige studenten in Parijs. De reacties van Badinters overwegend mannelijke, mathematisch georiënteerde gehoor varieerden van "verbijstering' tot "diepe ingetogenheid', zoals zij het zelf omschrijft. Geen wonder voor wie haar analyse eenmaal heeft gelezen, die zowel een biologische als een psychoanalytische basis heeft. Mannen zijn vrouwen met een chromosoompje extra. Elk mens begint als XX, dus als vrouw, en pas in de loop van de ontwikkeling in de baarmoeder krijgt hij er een Y-chromosoom bij, mocht hij het ongeluk hebben tot man te zijn voorbestemd. Want ongelukkig zijn mannen volgens Badinter per definitie.

""Dat kan toch ook niet anders? Je zult je maar vanaf dag 1 moeten waarmaken als man terwijl je gegroeid bent in een vrouw en aan de vrouwenborst hebt gehangen waarvan je je, al dan niet gewelddadig moet losrukken om een eigen identiteit te ontwikkelen. Nee, ik zou niet graag willen ruilen.''

In die worsteling moeten de mannen van Badinter afrekenen met hun moeder en hun onvermijdelijke vrouwelijke kanten gaan kanaliseren. De een blijkt dan "eenvoudig' homoseksueel te zijn, de ander zal eerder aangetrokken zijn door vrouwen en zal zich moeten gaan "inleven' in de rol van de man. En bij deze laatste, en vooralsnog grootste, categorie gaat het mis, aldus Badinter. In plaats van die vrouwelijkheid te accepteren, wordt zij vermoord. De uitkomst is een gewone, ontwrichte man, die het gevoel moet hebben geamputeerd door het leven te gaan.

""Je bènt een vrouw maar een man moet je wòrden'', zegt Badinter. ""Niet voor niets zeg je "wees een man' en hoor je maar zelden "wees een flink wijf'. Man worden is een gevecht, een permanent conflict tussen instincten en het verwachtingspatroon van jezelf en je omgeving. Man zijn moet je bewijzen, terwijl je als vrouw meteen vrouw bent. Waarin onderscheidt hij zich eigenlijk? Hij menstrueert niet eens op zijn manier!''

Badinter heeft medelijden met de man. Zij lacht hem niet uit, maar wil hem helpen. Critici in Frankrijk hebben gezegd dat zij daarmee de superioriteit van de vrouw nog eens overdreven onderstreept. Maar lesbiennes in de omgeving van Badinter beweren juist dat zij de vrouw met haar boek tot een minder wezen degradeert.

""Mijn homoseksuele vriendinnen vinden dat een complex, zoekend, verloren wezen oneindig veel interessanter overkomt dan een wezen dat zichzelf zogenaamd aanvaardt. Mijn stellingen maken volgens hen van de man de held in de maatschappij, juist omdat hij het zo moeilijk heeft. Dat was natuurlijk helemaal niet mijn bedoeling.''

Wat dan wel? Is Elisabeth Badinter een feministe die de vrouw op een sokkel zette en zich nu eenzaam voelt omdat de man het spel niet begrijpt? Of waarschuwt zij voor het negatieve effect van het harde feminisme dat zoveel "zachte eieren' heeft voortgebracht?

Haar uiteindelijke boodschap is ondanks de verwarrende uitgangspunten van haar boek duidelijk: zij roept de man op een identiteit te vinden tussen "hard' en "zacht'. De man van Badinter is de tedere man, macho noch ei maar wel viriel en bewust van zijn beperkingen en kansen.

""De niet ontwrichte man kent zichzelf en accepteert zowel zijn homofilie als zijn pedofiele kant, waardoor hij in staat is zijn zoons werkelijk liefde te geven, zonder zich te schamen voor zijn knuffelinstinct of zijn rol van mentor.''

Badinters aanvaardbare man is een vrouw met spierballen en borsthaar, geen Pamper-vader op sloffen. Hij is de wijze filosoof uit de Griekse oudheid en niet een kopie van Schwarzenegger. Dat wil weer niet zeggen dat de vader niet het viriele model moet zijn voor zoons tussen de acht en dertien jaar. Hij mag wel sporten maar moet zich niet verschuilen achter jongenslol in stinkende rugbykleedkamers om daar zijn haat tegen het vrouwelijk geslacht - lees zichzelf - bot te vieren. Mannenlol dient hij met zijn zoons te delen in respect voor moeder en zusters uit wie zij komen en op wie zij lijken. Hij mag wel werken maar niet als een bezetene, want dan verstopt hij zich voor zijn ware gevoelens en dat zijn vanzelfsprekend de vrouwelijke gevoelens die hij onderdrukt.

Komt bij al die verbroedering tussen de mannelijke vrouw en de vrouwelijke man de passie niet een beetje in het gedrang?

""Beste man, u heeft het nog over passie? Bent u een romanticus? Leeft u in een andere eeuw? Passie! U maakt zichzelf belachelijk. Vriendschap, liefde, tederheid, daarop is het leven gebaseerd. Passie duurt een nacht, een week, een maand. Passie is een ziekte, een excuus om niets af te maken, om niet door te denken. Het leidt tot niets wezenlijks. Het is een vals rollenspel, die de speurtocht naar het ware wezen van de man in de weg staat. Dat wil niet zeggen dat ik geloof in het ideaal van een broer-zus relatie. Maar liefde is gebaseerd op iets heel anders dan passie.''

De ideale Badinter-man moet veel tijd hebben om over zijn eigen onvermoede pech na te denken. Doet hij het wel goed? Heeft hij het ideale gemiddelde van alle gemiddelden bereikt zodat hij niemand meer pijn doet en vooral zichzelf en dus zijn vrouw en zoons niet? Alleen dan kan hij zijn verminking via de plastische chirurgie van de bewustwording wegwerken en gelukkig worden.

Van de ideale Badinter-lezer wordt intussen verwacht dat de soepel opgelepelde theorieën ook daadwerkelijk worden gezien als wetenschappelijke analyses. Hetgeen deze welverwoorde, stimulerende stellingen toch echt niet zijn. Veeleer werkt Bandinter op intuïtie en op haar zeer gezonde verstand. Zij zegt zelf dat zij haar leven lang ""vraagtekens heeft gezet bij de vanzelfsprekendste zaken en opvattingen. Je weet niet hoe verhelderend dat werkt. We slikken veel te veel voor zoete koek, terwijl zoveel mythen doorgeprikt kunnen worden als je maar een andere invalshoek durft te kiezen''.

Aan de filosofe Badinter moeten geen hinderlijke vragen worden gesteld, die haar gelijk zouden kunnen aantasten. Wie het toch doet moet het zelf weten.

Het bewijs dat het eerste leven (XX) werkelijk vrouwelijk genoemd kan worden en niet, bij voorbeeld, neutraal, kan niet worden geleverd. Toch baseert u uw hele theorie op dit uitgangspunt.

""Het is ook zo. De man is om te beginnen vrouw, gelooft u me nou maar.''

Ontwikkelen de mannelijke geslachtsdelen zich in de baarmoeder niet al na veertig dagen terwijl de vrouwelijke kenmerken pas twintig dagen daarna tot ontwikkeling komen en zou je dus niet moeten zeggen dat na het "neutrale stadium' eerst het mannelijke zichtbaar wordt?

""U wilt het gewoon niet begrijpen. Een wezen dat groeit in een vrouw, alles opzuigt uit de vrouw, kan niet anders dan vrouw zijn, ondanks de kenmerken. Die testikels en die penis betekenen pas wat als de omgeving er een duiding aan geeft. Op zich ben je niet daarom al een man.''

Zijn er ook ongelukkige vrouwen, misschien zelfs wel even ongelukkig als Badinters mannen?

""Dat kan best zijn, maar de mannen zijn systematisch ongelukkig door hun wezen, door de dwang die op ze wordt uitgeoefend een rol te spelen die ze niet begrijpen en soms niet eens aanvoelen.''

Wat is voor haar de ideale vrouw?

""Zeg ik niet. Heb ik niet op gestudeerd dus daar laat ik me niet over uit.''

Madame Badinter laat zich niet gemakkelijk in een hoek drijven. Zelfs niet door Bernard Pivot, de beruchte presentator van het inmiddels opgeheven literaire programma Apostrophes. Toen zij door hem was uitgenodigd om over de literaire betekenis van de Markies de Sade te komen praten, volstond zij met het voorlezen van een lijstje perversiteiten. Zij keek vervolgens boven haar leesbril uit en vroeg retorisch of de rituele seksslachtingen van vrouwen door levensgevaarlijke viespeuken misschien door Pivot wel als aangename literatuur werden beleefd? De immer goedgebekte Pivot sloeg de ogen neer. Toch is Elisabeth Badinter vele malen door hem teruggevraagd.

""U vindt mijn boek storend. Geef het maar toe, jullie zijn allemaal hetzelfde. Storend? Omdat ik heteroseksuele mannen vraag hun homoseksualiteit te aanvaarden en ermee te leven? Wat zeg ik, ervan te profiteren? Zelfs mijn vrienden voelen zich gebruskeerd. Terwijl ik niemand de les lees. Ik constateer alleen maar. Ik geef geen recepten, ik heet niet Menie Gregoire [de Franse lieve Lita], ik ben niet gefrusteerd, ik kom geen liefde tekort, met mijn seksuele leven gaat het goed, dank u wel, ik wil niet in het diepst van mijn ziel eigenlijk een man zijn, nogmaals bedankt en ik ben geen mannenhaatster. Integendeel. In de postfeministische periode waarin wij leven zijn alle definities van de man waardeloos geworden. Ik heb naar een nieuwe definitie gezocht. Ik ben niet gek, ik weet dat ik heel veel niet kan begrijpen omdat ik vrouw ben en niet op een mannelijke manier alles kan beleven. Ik kraak de man niet af en ik idealiseer de vrouw niet. Ik zeg alleen dat de vrouw haar androgyniteit beter aanvaardt dan de man. Ik ben geen sociologe. Ik werk vanuit de psychologie. Het gaat mij niet om de sociale rol van de man en de vrouw maar om de fase waarin het individu over zijn geslacht nadenkt en zich moet afvragen: hoe zeker ben ik dat ik een man ben? Ik pretendeer niet dat de man in een paar generaties zal veranderen, na zichzelf duizenden jaren als een zekerheid te hebben beschouwd. Maar we moeten naar de fusie tussen de wezens, met behoud van de individuele vrijheid.

""Het mutatieproces is pijnlijk maar onafwendbaar. Met minder verminkte mannen is er echt nog geen sprake van een universeel geluk. Hij zal altijd wel weer wat vinden om niet gelukkig te zijn. Ik probeer alleen maar een angeltje uit de doornenkroon te halen.''

Elisabeth Badinter is onlangs een paar weken verbonden geweest aan de universiteit van Stanford. Tot haar verbijstering bleken de meeste Amerikaanse filosofen, historici, sociologen en psychologen op de campus hun televisietoestellen te hebben weggedaan. De Amerikaanse intellectuelen die zij daar zag hadden zich opgesloten in hun ivoren toren en wilden niets meer met de maatschappij te maken hebben. Zij laten de begeleiding van maatschappelijke processen over aan dichters zoals Robert Bly die kampen in bossen organiseren waar mannen tegen betaling van honderden dollars per dag in elkaars armen uithuilen, heel hard winden laten en breipatronen bestuderen om achter hun identiteit te komen. ""Dat is voor Amerikanen misschien een methode. In Europa hoeft niet alles meteen in de praktijk te worden gebracht en is het meer een intellectueel proces. Het enige wat ik doe is dat proces stimuleren. Amerika bewijst dat ik het bij het rechte eind heb met mijn analyse.''

    • Mark Blaisse