KPM

Rudy Kousbroek begint zijn artikel "De Koninklijke Pacificatie Maatschappij' in CS van 25-9-92 met de vermelding van een zeereis van Batavia naar Padang in januari 1900.

Het desbetreffende schip zou "eene Koninklijke Nederlandsche poststoomboot' zijn geweest, met andere woorden: een KPM-schip. Enkele regels verder wordt de naam van het schip onthuld: "Prinses Amalia'. Een stomer van deze naam heeft nimmer deel van de KPM-vloot uitgemaakt.

In de volgende alinea wordt gewag gemaakt van een in het Maleis gebezigde bijnaam van de KPM: "Kipas Pergi Mana'. Kousbroek geeft als vertaling "waar is de schroef gebleven', hetgeen zou duiden op de veelal vertraagde aankomsten van KPM-schepen: K(omt) P(as) M(orgen). De vertaling slaat nergens op. Een scheepsschroef heet in het Maleis (nu Bahasa Indonesia) baling-baling. Wat hier met "kipas' wordt bedoeld is "ventilator'. Bij een bezuinigingsgolf - ik meen in het begin van de jaren twintig - werden vele elektrische ventilatoren van de schepen verwijderd. Vandaar de verzuchting in die tijd: "Kipas Pergi Mana?'

De benaming "kapal poetih' betreft niet KPM-schepen. Weliswaar voer een aantal KPM'mers in het wit: in Indië de passagiersschepen van de sneldiensten en wanneer schepen op de zogeheten buitenlandse lijnen waren ingelegd. Het merendeel van de KPM-schepen was zwart geschilderd. Zeker in de Molukken werd met "kapal poetih' een gewestelijk vaartuig van de Gouvernementsmarine aangeduid, zoals juist is aangegeven in het onderschrift van de foto bij Kousbroeks artikel.

Tenslotte nog de vermelding dat in 1957 de KPM ophield te bestaan. Niet juist. In december van dat jaar kwam aan het interinsulair vervoer door de KPM een einde. Buiten Indonesië werden de werkzaamheden nog een aantal jaren voortgezet. In 1967 volgde de fusie met de Koninklijke Java-China-Paketvaart Lijnen. Uiteindelijk werd van hetgeen nog in naam van de KPM was overgebleven in 1977 in de Koninklijke Nedlloyd Groep opgenomen.

Naschrift Rudy Kousbroek:

Het Noodlot wilde dat ik mijn artikel, dat oorspronkelijk bijna twee keer zo lang was, moest bekorten en dat de informatie die de heer Kroese nu ter sprake brengt in de geëlimineerde gedeeltes voorkwam; daarin signaleerde ik o.a. het ontbreken van de "Prinses Amalia' op de lijst van KPM-schepen in A Campo's boek en het feit dat de KPM na 1957 nog een aantal jaren buiten de Indische wateren en in een andere vorm heeft bestaan.

Wat "kipas pergi mana' betreft: deze woorden heb ik nooit anders horen vertalen dan ik in mijn artikel deed; het is mij bekend dat de gangbare betekenis van het woord "kipas' waaier of ventilator is, maar omgekeerd wordt voor ventilator soms "baling-baling angin' (luchtschroef) gebruikt. Overigens had ik uit voorzorg deze kwestie nog aan een voormalig hoogleraar Indonesisch voorgelegd; ook hij veronderstelde dat met het woord kipas in dit geval scheepsschroef werd bedoeld.

Ook schrapte ik een lange passage over de Gouvernements marine, die in de beschreven periode een analoge functie vervulde, zodat het onderscheid met de KPM voor de bevolking onduidelijk moet zijn geweest. "1898-1914: Het karakter van de taak van de Gouvernements marine wordt zuiver civiel', luidt de titel van het hoofdstuk in deel II van De Gouvernements marine van Backer Dirks (1986), waaruit ik een passage citeerde waarin de pacificerende rol van de Gouvernements marine precies zo wordt omschreven als A Campo die van de KPM doet.