Ambassadeur krijgt tekeningen snel te zien; Rusland geeft bezit van Koenigs-collectie toe

MOSKOU/DEN HAAG, 2 OKT. Het Russische ministerie van cultuur heeft na jaren touwtrekken toegegeven dat de Koenigscollectie, de verzameling tekeningen die het Rode Leger in 1945 als "oorlogsbuit' uit Berlijn heeft meegenomen, is gevonden. Het ministerie in Moskou heeft hiermee een eerste stap gedaan in het slepende conflict met Nederland. Den Haag eist de oorspronkelijk Nederlandse collectie op grond van na-oorlogse verdragen op, maar stond in Rusland tot nu toe steeds voor dichte deuren. Ambassadeur mr. J. Vos en de directeur van de Rijksdienst Beeldende Kunst in Den Haag, R.R. de Haas, hebben vanmorgen “verheugd” gereageerd.

Waar de 526 tekeningen, etsen en gravures van onder anderen Rembrandt, Rafael, Dürer en Rubens zich bevinden, wil het departement nog niet onthullen. Minister Jevgeni Sidorov van cultuur heeft gisteren slechts erkend dat de collectie “gelocaliseerd” is. Het is nu allereerst nodig de collectie te “verifiëren”, zo zei hij gisteren in een interview met de NOS-televisie na afloop van een persconferentie over de “recuperatie” van de zogenaamde "oorlogstrofeeën'. Sidorov zou daartoe binnenkort de Nederlandse ambassadeur in Moskou uitnodigen. Mogelijk zal dat volgende week reeds gebeuren. Min of meer toevallig arriveert dan directeur De Haas van de Rijksdienst voor de Beeldende Kunst in Moskou voor het jaarlijkse bilaterale overleg over de culturele betrekkingen tussen Nederland en Rusland.

De Rijksdienst Beeldende Kunst vermoedt dat de Koenigscollectie in een filiaal van het ministerie van cultuur in Sergijev-Pasad (het voormalige Zagorsk) is opgeborgen, na in het geheim uit de kelders van het Poesjkin-museum in Moskou te zijn weggehaald. Volgens De Haas komt de bekendmaking niet onverwacht. “In een gecentraliseerde staat was het tamelijk eenvoudig om een geheim te bewaren. Maar sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de kwestie van de "oorlogstrofeeën' er alleen maar ingewikkelder en chaotischer op geworden.”

De Russische regering wordt bestookt door eisers. De grote museumcollecties op Russisch grondgebied (de Hermitage, het Russisch museum, de Tretjakov-galerie en de Kremlin-musea) zijn officieel eigendom geworden van de Russische staat, maar verscheidene republieken hebben al claims ingediend bij Rusland. Zo wil de Oekraine het goud van de Scythen terug, dat in de Hermitage wordt bewaard, evenals de Kozakkenkleinodiën uit de Kremlinmusea.

Minister van Cultuur Sidorov liet vanochtend ook een addertje onder het gras uitsteken. Mochten de gevonden kunstwerken inderdaad deel uitmaken van de Koenigscollectie, dan is hij bereid ze in Rusland publiekelijk tentoon te stellen. Volgende maand - 18 november - zal hetzelfde gebeuren met de "oorlogsbuit' uit de Bremer Kunsthalle die het Rode Leger na de overwinning op Duitsland heeft meegenomen. Of de Koenigscollectie vervolgens ook aan Nederland wordt overgedragen, is nog maar de vraag. Daarover zal onderhandeld moeten worden. Van belang daarbij is volgens Sidorov of er nog "derden' met claims zullen komen. Zonder het met zoveel woorden te zeggen doelde hij daarbij op de Duitse regering, die de Koenigscollectie heimelijk als haar bezit beschouwt, omdat de laatste eigenaar van de verzameling (de Rotterdamse "havenbaron' en kunstmaecenas Van Beuningen) haar tijdens de bezetting eigener beweging aan de nazi's heeft verkocht voor een toen nog in te richten Führermuseum.

De Haas van de Rijksdienst Beeldende Kunst wijst deze suggestie onmiddellijk van de hand: “Het maakt niet uit of Van Beuningen vrijwillig afstand heeft gedaan van de tekeningen, noch of hij met het geld van de transactie andere kunstwerken heeft gekocht. Wat telt is dat de Nederlandse regering in ballingschap in 1940 alle transacties met de Duitse bezetters als ongeldig verklaarde en dat dit besluit door de geallieerden later is bekrachtigd.” Volgens de Rijksdienst moeten de tekeningen terug naar museum Boymans-Van Beuningen in Rotterdam, omdat zich daar de rest van de Koenigs-collectie bevindt.

Sidorov liet doorschemeren dat het niet uitgesloten is dat hij op zijn beurt zal komen met tegenclaims op Russische kunst in Nederland. Het ministerie van cultuur in Moskou speelt al anderhalf jaar met de dreiging dat het aanspraak wil maken op de schilderijen van Kazimir Malevitsj die in het Stedelijk Museum in Amsterdam hangen.

Volgens ambassadeur Vos is de erkenning van Sidorov, dat de Koenigscollectie zich inderdaad in Rusland bevindt, niettemin een “belangrijke eerste stap”. Bij haar pogingen om de kunstwerken terug te krijgen, heeft de Nederlandse regering steeds twee fasen in acht genomen: allereerst het vinden van de verzameling en pas daarna onderhandelingen over teruggave. “Nu moeten we met volle kracht op naar fase twee”, aldus Vos. Volgens de Rijksdienst kan dit nog maanden duren.

    • Lucette ter Borg
    • Hubert Smeets